ЯСАЛМА ИНТЕЛЛЕКТ КУЛЛАНУНЫҢ ИСЛАМ КОДЕКСЫ
Бөек Аллаһ — барлык галәмнәрнең бердәнбер Яратучысы һәм Хөкемдары. Барча мактау бары Аңа гына хас. Әй Аллаһ! Мөхәммәдкә, аның нәселенә һәм өммәтенә бәрәкәт бир!
Кешегә, Раббысына аңлы рәвештә гыйбадәт кылсын, әмерләрен үтәсен һәм тыелганнан тыелсын өчен, танып белү сәләте һәм ихтыяр иреге бирелгән. Кешенең барлык гамәлләре, шул исәптән фәнни һәм технологик эшләнмәләре дә, Аллаһ кануннарын үтәү күзлегеннән бәяләнә.
Исламда кешегә җирдә хәлифә булу дигән аерым дәрәҗә бирелгән: аңа дөньяны төзекләндерү, игелекне арттыру һәм явызлыкны булдырмау йөкләнгән. Технологик алгарыш, шул исәптән ясалма интеллект үсеше дә, Аллаһ бүләк иткән танып белүнең (гыйлемнең) бер өлеше итеп карала. Әмма кешегә йөкләнгән җаваплылык аннан яңа мөмкинлекләрне шәригатькә һәм әхлак принципларына туры китереп, иманны, гомерне, акылны, мөлкәтне һәм намусны саклау турында кайгыртып куллануны таләп итә.
Әлеге Кодекс бу югары ислам ориентирларын ясалма интеллект өлкәсендә ничек кулланырга икәнен күрсәтүгә юнәлтелгән. Ул эшләүчеләрнең, дини институтларның һәм барлык кызыксынучы якларның, шәригать нормалары чикләреннән чыкмыйча һәм әхлакый кыйммәтләрне бозмыйча, ЯИне җәмгыять файдасына ничек куллана алуын тасвирлый. Бу Кодексның төп принцибы — дини нормаларның технологик яңалыклардан өстенлеге: теләсә нинди фәнни һәм техник казанышлар бары тик Ислам күрсәтмәләренә туры килүе күзлегеннән бәяләнә. Технологик алгарыш ислам кыйммәтләренә яраклаштырылырга тиеш, киресенчә түгел. Технологияләр иманга, гомергә, акылга, мөлкәткә яки намуска потенциаль куркыныч тудырган очракта, бу куркынычлар бетерелгәнче аларны куллану чикләнергә яки туктатылып торырга тиеш.
1.1. Кодексның максаты һәм бурычлары
1.1.1. Кодексның максаты. Әлеге Кодексның максаты — ислам контекстында ясалма интеллект (ЯИ) технологияләрен куллану өчен норматив нигез булдыру.
1.1.2. Төп бурычлар:
- Куркынычларны булдырмау: һәр яңалыкны мәҗбүри рәвештә шәригать күзлегеннән бәяләп, ЯИ кулланганда килеп чыгарга мөмкин булган әхлакый, социаль һәм дини куркынычларны киметү.
- Җаваплылыкны аңлату: ясалма интеллект системаларының яшәү циклы катнашучыларының рольләрен һәм бурычларын төгәл билгеләү.
- Принциплар билгеләү: технологик алгарыш ислам кыйммәтләренә һәм дини нормаларга буйсынган тәртип нормаларын формалаштыру.
Яшәү циклы дигәндә ЯИ технологияләрен тикшерү, проектлау, эшләү, сынау, гамәлгә кертү, файдалану һәм камилләштерү этаплары аңлашыла.
1.2. Нигезе һәм куллану өлкәсе
1.2.1. Шәригать нигезе. Кодекс шәригатькә (Коръән, Сөннәт, иҗмаг, кыяс), иман нигезләренә (гакыйдә) һәм исламның әхлак тәгълиматы кыйммәтләренә таяна, шулай ук гамәлдәге дөньяви ЯИ этикасы кодекслары һәм цифрлы технологияләр өлкәсендәге хокук нормалары тәҗрибәсен исәпкә ала.
1.2.2. Кодексның билгеләнеше. Документ эшләүчеләргә, дини оешмаларга, ислам уку йортларына һәм Ислам принциплары үтәлгән җәмгыятьләрдә ЯИне проектлау, гамәлгә кертү һәм куллануда катнашкан һәркемгә адресланган.
1.2.3. Гражданлык максатларында куллану. Кодекс тәкъдимнәре ЯИ технологияләрен хәрби булмаган куллану сценарийларын, шул исәптән түбәндәгеләрне (әмма алар белән генә чикләнмичә) үз эченә ала:
- Чат-ботлар, тәкъдим итү системалары һәм текст контенты ясау платформалары,
- Ислам банкингы хезмәтләре,
- График, аудио һәм видеоматериаллар ясау мөмкинлеге кертелгән белем бирү платформалары,
- Телемедицина чишелешләре,
- Хәләл продукцияне анализлау, ясау һәм сертификатлау системалары,
- Төрле кушымталар өчен текст, графика, аудио, видео, программа коды һәм аналитик мәгълүмат ясаучы мультимодаль ЯИ системалары.
Кодекс тикшеренү һәм академик проектларга да кулланылырга мөмкин, хәтта аларның нәтиҗәләре турыдан-туры җәмәгатьчелеккә чыгарылмаса да. Мәгълүмат җыю һәм модельләрне өйрәтү вакытында шәригать һәм әхлак нормаларын иртә исәпкә алу гамәлгә кертү этабында потенциаль проблемаларны булдырмый калырга мөмкинлек бирә.
1.3. «Билгеләмәләр» (глоссарий)
1.3.1. «Ясалма интеллект системасы (ЯИС)» — машина өйрәнүен, нейрон челтәрләрне, зур мәгълүмат анализын һәм башка ысулларны кулланучы теләсә нинди технология; шул исәптән мультимодаль контент: текстлар, график сурәтләр (иллюстрацияләр, 3D-модельләр, UI/UX-дизайн), аудиоматериаллар (музыка, тавышландыру, подкастлар, тавышлар), видеоматериаллар (анимация, монтаж, дипфейклар), программа коды һәм аналитик мәгълүмат ясый ала торган системалар.
1.3.2. «ЯИ акторлары» — ЯИнең яшәү циклы катнашучыларының уртак атамасы:
- Эшләүчеләр (инженерлар, программистлар һ.б.),
- Интеграторлар (ЯИне гамәлдәге процессларга кертүче оешмалар яки затлар),
- Кулланучылар (ЯИне турыдан-туры кулланучы физик затлар, компанияләр, учреждениеләр),
- Дини белгечләр (мөфтиләр, шәригать шуралары, ислам нормаларына туры килүне бәяләргә вәкаләтле башка белгечләр).
1.3.3. «Ислам контексты» — шәригатькә, әхлакка һәм гакыйдәгә нигезләнгән, ислам җәмгыятендә ясалма интеллект технологияләрен эшләү һәм куллануның рөхсәт ителгән чикләрен билгеләүче нормалар, кыйммәтләр һәм принциплар җыелмасы.
1.3.4. «Мәкасыйд әш-шәрига» — динне, гомерне, акылны, мөлкәтне һәм намусны саклауны үз эченә алган шәригатьнең югары максатлары.
1.3.5. «Ислам ЯИсе» — шәригать нормаларына һәм принципларына төгәл туры китереп эшләнгән һәм файдаланылган, хәрам функцияләрне төшереп калдыручы һәм кулланучының рухи үсешенә ярдәм итүче ясалма интеллект. Ул, кешенең ихтыяр иреген алыштырмыйча, намуслылыкка, гаделлеккә, иманны ныгытуга һәм җәмгыятькә мөмкин кадәр күбрәк файда китерүгә юнәлтелгән. Шул ук вакытта бөтен әхлакый җаваплылыкның алгоритмнарга түгел, кешегә йөкләнүе таныла.
1.4. Иреклелек һәм тану принцибы
1.4.1. Ирекле характер. ЯИ акторлары әлеге Кодексны ирекле нигездә кабул итә; бу аларның ислам нормаларын һәм технологияләрне җаваплы куллануның гомум кабул ителгән стандартларын үтәргә омтылуын чагылдыра.
1.4.2. Җаваплылык. ЯИ кеше карамагында калырга тиешле карарлар өчен әхлакый һәм хокукый җаваплылыкны үз өстенә ала алмый.
Бу бары тик кешегә (мөкәлләфкә) генә акыл һәм ихтыяр иреге бирелүе, шуңа күрә аның Аллаһ каршында җавап тотуы принцибына нигезләнә.
1.4.3. Органнар тарафыннан исәпкә алу. Технологик продуктларның һәм хезмәтләрнең ышанычлылыгын һәм легитимлыгын бәяләгәндә дини һәм дәүләт органнары Кодекска кушылуны исәпкә алырга мөмкин.
2. Ислам принциплары һәм төп кыйммәтләр
2.1. Матуриди гакыйдәсе принципларына нигезләнгән мәҗбүри күрсәтмәләр системасы
2.1.1. Тәүхид һәм технологияләрне илаһилаштырудан кисәтү
ЯИне эшләү һәм файдалану тәүхид принцибын катгый үтәүгә корылырга тиеш. ЯИне мөстәкыйль көч итеп кабул итү яки аңа илаһи сыйфатлар бирү, шулай ук технологияләрне дини кыйммәтләргә альтернатива итеп идеаллаштыру ярамый.
2.1.2. Фатализмсыз тәкъдир
Илаһи тәкъдир таныла, әмма ЯИ кулланганда кешенең сайлавы һәм гамәлләре өчен җаваплылыгы саклана. Хаталарны һәм явызларча файдалануны технологияләрнең котылгысызлыгы яки автономиясе белән аклау тыела.
2.1.3. Ихтыяр иреге һәм шәхси җаваплылык
Һәр кешегә ихтыяр иреге бирелә һәм ЯИ куллануга бәйле карарлар өчен тулы җаваплылык йөкләнә. Гаепне яки соңгы карарны автоматлаштырылган системаларга күчерү ярамый.
2.1.4. Вәхи белән беррәттән акылның роле
ЯИ өлкәсендәге карарлар рациональ анализ белән дини күрсәтмәләрне берләштерүгә нигезләнергә тиеш. Бер генә технологик яңалык та дин тәгълиматы нигезләренә каршы килә алмый.
2.1.5. Белемнең табигате һәм эпистемологик критерийлар
ЯИне тыелган яки адаштыручы контент булган материалларда (мәсәлән, яла ягу, ширекне/көферлекне пропагандалау) өйрәтү тыела.
2.1.6. Гаделлек һәм чама принцибы
ЯИ гаделлекне бозмыйча һәм беркемнең дә хокукларын кимсетмичә гамәлгә кертелергә тиеш. Кеше һәм җәмгыятьнең чын мөмкинлекләреннән арткан чамасыз техник таләпләр тагу рөхсәт ителми.
2.1.7. Мәгъруф һәм мөнкәр принцибы
ЯИ белән бәйле барлык процесслар җәмгыять игелеген таратуга һәм явызлыкны булдырмауга юнәлтелергә тиеш. ЯИне бары тик изге һәм җәмгыятькә файдалы максатларда гына куллану рөхсәт ителә.
2.1.8. Чыганакка тәнкыйть белән карау һәм дөреслекне тикшерү
ЯИдә кулланылган теләсә нинди мәгълүмат мәҗбүри тикшерелергә тиеш. Алгоритмнар ышанычсыз һәм дөрес булмаган мәгълүматны фильтрлауны күздә тотарга тиеш.
2.1.9. Хикмәт һәм саклык
ЯИне гамәлгә кертү куркынычларны һәм озак вакытлы нәтиҗәләрне җентекләп бәяләү белән бергә барырга тиеш. Дини һәм иҗтимагый кыйммәтләргә зыян китерә ала торган ашыгыч кертү рөхсәт ителми.
2.1.10. Аллаһка тәвәккәл кылу
ЯИ куллану Бөек Аллаһ ихтыярына бәйле булуны аңлау белән үрелеп барырга тиеш. Технологияләргә абсолют чишелеш яки илаһи идарәне алыштыручы итеп таяну ярамый.
2.1.11. Хакыйкатьне акыл белән танып белү бурычы
Мөселман белемгә һәм мәгълүматны акыл белән аңлауга, шул исәптән ЯИ белән эшләгәндә дә, омтылырга тиеш. ЯИ куллану компетенцияләрне үстерергә ярдәм итәргә, әмма шәхси хакыйкать эзләүне һәм тәнкыйди фикерләүне алыштырмаска тиеш.
2.2. Хәнәфи фикыһы принципларына нигезләнгән мәҗбүри күрсәтмәләр системасы
I. Гомуми хокукый постулатлар һәм принциплар
2.2.1. Ният принцибы
ЯИ өлкәсендәге һәр гамәл шәригать максатларына туры килгән саф һәм аңлы ният белән башкарылырга тиеш. Рөхсәт ителгәнлекне бәяләү эшләүченең, операторның яки кулланучының чын ниятенә һәм максатына бәйле. Ихласлыкның булмавы гамәлне яраксыз һәм савапсыз итә.
2.2.2. Рөхсәт ителгәнлекнең төп принцибы
Шәригатьтә туры тыю булмаса, технологияләрне куллану баштан ук рөхсәт ителгән дип санала. Тыюны дәлилләү бурычы чикләү белдерүчегә йөкләнә. Барлык шикләр рөхсәт ителгәнлек файдасына аңлатыла.
2.2.3. Ышаныч принцибы
ЯИ белән бәйле барлык карарлар һәм процесслар дөрес һәм тикшерелгән мәгълүматка нигезләнергә тиеш. Дәлилләр белән ныгытылган җитди шик туган очраклардан тыш, элек билгеләнгән рөхсәтләрне бары тик шикләргә генә таянып гамәлдән чыгару ярамый. Тотрыклы хәл бары тик дөрес мәгълүмат барлыкка килгәндә генә яңадан каралырга мөмкин.
2.2.4. Зыянны бетерү принцибы
Кешегә, мөлкәткә, дингә яки җәмгыятькә зыян китерә торган ЯИ системаларын ясау, гамәлгә кертү яки файдалану тыела. Ачыкланган һәр зыян кичекмәстән бетерелергә тиеш. Зыянны булдырмау өчен җаваплылык системаның яшәү циклында катнашучы барлык затларга йөкләнә.
2.2.5. Кыенлык булганда җиңеләйтү принцибы
Объектив кыенлыклар булганда, шәригать тыюларын бозмаса, җиңеләйтелгән процедуралар куллану рөхсәт ителә. Максат — эшләүчеләргә һәм кулланучыларга нигезсез йөкне киметү. Җиңеллекләр катгый рәвештә рөхсәт ителгән чикләрдә генә кулланыла.
2.2.6. Зарурлык принцибы
Чиктән тыш зарурлык шартларында, башка юллар булмаганда, гадәти тыюлардан вакытлыча чигенү рөхсәт ителә. Мондый чаралар янаган куркынычны бетерү өчен кирәкле күләмдә генә рөхсәт ителә. Зарурлык бетә барган саен җиңеллекләр дә гамәлдән чыга.
2.2.7. Хата һәм мәҗбүр итүне гафу итү принцибы
Белмичә ясалган хаталар, онытучанлык яки мәҗбүр итү астында башкарылган гамәлләр өчен җаваплылык җиңеләйтелә яки төшерелә. Гаепне билгеләү аңлы ният булуын таләп итә. Автоматик системалар кешенең тәртибен бәяләгәндә мондый хәлләрнең мөмкинлеген исәпкә алырга тиеш.
2.2.8. Гаделлек принцибы
ЯИнең яшәү циклының барлык этапларында, шул исәптән проектлау, гамәлгә кертү һәм файдалануда гаделлек тәэмин ителергә тиеш. Алгоритмнарда һәм системаларның эш нәтиҗәләрендә теләсә нинди дискриминация яки алдан ук тискәре мөнәсәбәт тыела. Гаделлек даими һәм системалы рәвештә бәяләнә.
2.2.9. Җаваплылык принцибы
ЯИне эшләүчеләр, хуҗалар һәм операторлар системалар эшенең барлык нәтиҗәләре, шул исәптән мөмкин булган зыян өчен тулы җаваплылык тота. Җаваплылык ЯИ куллануның техник һәм әхлакый якларын да үз эченә ала. Зыянны каплау чаралары алдан каралырга тиеш.
2.2.10. Максат һәм чараның туры килү принцибы
Максатларга ирешү өчен кулланылган чаралар ахыргы нәтиҗәләре күзлегеннән бәяләнергә тиеш. Тыелганга китерүче һәрнәрсә, башта рөхсәт ителгән булса да, яраксызга әверелә. Гамәлләр ниятләргә туры килергә һәм шәригать максатларына каршы килмәскә тиеш.
2.2.11. Гөнаһка илтүче чараларны булдырмау принцибы
Тыелган гамәлләргә китерү ихтималы югары булган технологияләрне ясау һәм тарату ярамый. Әхлакый яки хокукый нормаларны бозуга ярдәм итүче һәр система блокланырга яки бетерелергә тиеш. Тискәре нәтиҗәләрне булдырмау җаваплылыгы процесста катнашучыларның барысына да йөкләнә.
2.2.12. Файданың зыяннан өстенлеге принцибы
ЯИне иҗтимагый һәм шәхси файда мөмкин булган зыяннан ачыктан-ачык өстен булган очракларда гына куллану рөхсәт ителә. Системаны гамәлгә кертүнең барлык этапларында файда белән зыян нисбәтен бәяләргә кирәк. Шик туганда җәмгыять мәнфәгатьләренә өстенлек бирелә.
2.2.13. Истихсан принцибы (иң яхшы чишелешне сайлау)
Хокукый каршылыклар яки җайга салынмаган мәсьәләләр туганда иң гадел һәм кешелекле чишелешкә өстенлек бирелә. Иҗтимагый һәм шәхси мәнфәгатьләр дә бәяләнә. Шәригать нормалары кысаларында карар кабул итүдә сыгылмалылык хуплана.
2.2.14. Аналогия (кыяс) принцибы
ЯИ өлкәсендәге яңа мәсьәләләр буенча хокукый карарлар билгеләнгән шәригать нормалары һәм прецедентлар белән аналогиягә нигезләнеп кабул ителә. Мәгънә һәм максат ягыннан катгый туры килү кулланыла. Аналогияне рөхсәт ителгән чикләрдән ясалма рәвештә киңәйтү ярамый.
2.2.15. Кирәкле чараларның мәҗбүрилеге принцибы
Мәҗбүри таләпне үтәү өчен кирәк булган һәрнәрсә үзе дә мәҗбүригә әверелә. Бу шәригать күрсәтмәләрен үтәү өчен техник һәм оештыру чараларына да кагыла. Ярдәмче чараларны үтәмәү төп бурычны бозуга китерә.
2.2.16. «Керем белән бергә җаваплылык» принцибы
ЯИ кулланудан керем алучы зат үз эшчәнлеге китерергә мөмкин булган зыян өчен мөлкәти җаваплылык тота. Зыянны капларга әзер булмыйча табыш алу мөмкин түгел. Бу норма ЯИ базарының барлык коммерция катнашучылары өчен мәҗбүри.
2.2.17. Даими контроль бурычы
ЯИнең эшләвенә өзлексез техник һәм оештыру контролен тәэмин итәргә кирәк. Шул исәптән даими аудитлар һәм стандартларга, нормаларга туры килү тикшерүләре үткәрү зарур. Ачыкланган бозулар кичекмәстән бетерелергә тиеш.
2.2.18. Явызлыкны булдырмауның файдадан өстенлеге принцибы
Зыянны киметү һәм бетерү чараларына, алар ЯИ кулланудан потенциаль файданы чикләсә дә, өстенлек бирелә. Системаларны гамәлгә кертү куркынычсызлык раслангач һәм куркынычлар киметелгәч кенә мөмкин. Явызлыкны булдырмау бурычы абсолют характерга ия.
2.2.19. Күмәк бурыч
Җәмгыять өчен тормышчан әһәмиятле ЯИ технологияләрен эшләү һәм гамәлгә кертү мөселман өммәтенең күмәк бурычы итеп карала. Кирәкле техник чишелешләрне булдыру мөмкинлеге булганда җәмгыятьне аларсыз калдыру ярамый. Гамәлгә ашыру җаваплылыгы барлык компетентлы субъектлар арасында бүленә.
2.2.20. Шикле нәрсәдә саклык принцибы
ЯИ системасының рөхсәт ителгәнлеге яки куркынычсызлыгы турында шик туганда иң сак һәм имин позицияне сайларга кирәк. Иманга, әхлакка һәм җәмгыять игелегенә куркынычларны булдырмый торган чишелешләргә өстенлек бирелә. Барлык билгесез хәлләрдә саклык һәм алдан күрүчәнлек мәҗбүри.
2.2.21. Вакытка һәм урынга яраклашу принцибы
ЯИ куллануга бәйле карарлар һәм нормалар вакыт, урын һәм шартлар үзгәрүен исәпкә алып төзәтелергә тиеш. Җайга салуның сыгылмалылыгы шәригать чикләрендә һәм җәмгыять ихтыяҗларын исәпкә алып рөхсәт ителә. Куллану шартлары үзгәрсә, нормалар үзгәрешсез калырга тиеш түгел.
II. Шәригатьнең югары максатлары
2.2.22. Динне саклау
ЯИне Ислам нигезләрен бозып күрсәтә, иманны какшата яки дини йолаларны үтәүгә комачаулый ала торган теләсә нинди куллану тыела. Барлык технологик чишелешләр дини инануларга хөрмәтне тәэмин итәргә тиеш. Дин тоту мәсьәләләренә теләсә нинди тыкшыну яраксыз санала.
2.2.23. Гомерне саклау
ЯИ системалары яшәү циклының бер генә этабында да кеше гомеренә һәм сәламәтлегенә куркыныч тудырырга тиеш түгел. Кулланучылар һәм әйләнә-тирәдәгеләр иминлегенә өстенлек бирелә. Барлык куркынычлар гамәлгә керткәнче ачыкланырга һәм киметелергә тиеш.
2.2.24. Акылны саклау
ЯИне ялган мәгълүмат тарату, аң белән идарә итү яки зарарлы психологик бәйлелекләр булдыру өчен куллану тыела. Кулланучының акылын һәм аңын саклау — системаларны файдалануның мәҗбүри шарты. Психик сәламәтлекне какшатучы һәр гамәл шәригать нормаларын бозу санала.
2.2.25. Мөлкәтне саклау
ЯИ куллану мошенниклыкка, алдауга, рибага һәм башка финанс явызлыкларына китерергә тиеш түгел. Барлык процесслар ачык һәм намуслы икътисади эшчәнлек принципларына туры килергә тиеш. Катнашучыларның мөлкәти хокукларын саклау барлык этапларда мәҗбүри.
2.2.26. Нәселне һәм намусны саклау
ЯИне шәхеснең намусына, абруена, шәхси тормышына һәм әхлагына кул сузу өчен кулланырга ярамый. Кеше абруен яки хокукларын бозучы һәр функция тыела. Гаилә, никах һәм шәхси тормышны саклау техник һәм оештыру чаралары белән гарантияләнергә тиеш.
III. Фикыһ нормалары һәм яшәү циклының төрле этаплары өчен кагыйдәләр
2.2.27. Мәгълүмат чыганакларының намуслылыгы һәм «хәләллеге»
ЯИне эшләү һәм өйрәтү өчен кулланылган барлык мәгълүмат һәм ресурслар законлы һәм намуслы юл белән алынган булырга тиеш. Шикле яки тыелган чыганаклардан мәгълүмат куллану ярамый. Мәгълүматның килеп чыгышын тикшерү — мәҗбүри процедура.
2.2.28. Тере җан ияләрен сурәтләүне тыю
Робот техникасында һәм визуаль системаларда, чамасыз олылауга яки җәмгыятьтә вәсвәсәләргә китерә алса, кешеләрнең һәм хайваннарның чынбарлыкка охшаш сурәтләрен ясау тыела. Дини яки әхлакый нормаларны боза ала торган модельләрне тиражлау рөхсәт ителми. Туры килү өчен җаваплылык эшләүчеләргә йөкләнә.
2.2.29. Килешүләрне һәм мөлкәти хокукларны үтәү
Башкаларның мәгълүматын, технологияләрен яки интеллектуаль милкен рөхсәтсез куллану катгый тыела. Барлык авторлык һәм мөлкәти хокуклар төзелгән килешүләр нигезендә үтәлергә тиеш. Бу хокукларны бозулар кичекмәстән бетерелергә, зыян капланырга тиеш.
2.2.30. Ачыклык, гарарның булмавы
Барлык контрактлар һәм ЯИ белән үзара эш итү барлык яклар өчен мөмкин кадәр ачык һәм аңлаешлы булырга тиеш. Алдау, әйтеп бетермәү һәм нигезсез риск, шулай ук кулланучыларны адаштыру тыела. Операция журналларын һәм система логларын алып бару мәҗбүри.
2.2.31. Арадаш җаваплылык
Эшләүче системага кертелгән сценарийлар китергән зыян өчен, аларны соңгы кулланучы гамәлгә ашырса да, җаваплы. Системаны өченче затларга тапшыру бу җаваплылыкны төшерми. Куллануның барлык потенциаль сценарийлары проектлау этабында бәяләнергә тиеш.
2.2.32. Әхкәмдә тулы автоматлаштыруны чикләү
Дини кануннар һәм карар чыгару мәсьәләләре бары тик кеше компетенциясендә калырга тиеш. ЯИ мөстәкыйль казый яки мөфти була алмый. Бу мәсьәләләрдә һәр автоматлаштырылган система ярдәмче корал буларак кына кулланыла.
2.2.33. Сайлау һәм шикаять итү хокукы
Кулланучыга ЯИ белән эш иткәндә сайлау хокукы һәм система кабул иткән карарларга шикаять итү мөмкинлеге бирелергә тиеш. Шикаять механизмнары ачык һәм һәркем файдалана алырлык булырга тиеш. Карарларны теләсә нинди рәвештә тагу кулланучы хокукларын бозу санала.
2.2.34. Гореф-гадәтне (горефне) исәпкә алу
ЯИ системалары шәригатькә каршы килмәгән җирле гореф-гадәтләрне һәм мәдәни үзенчәлекләрне исәпкә алырга тиеш. Чишелешләрне эшләү һәм гамәлгә кертү җирле нормаларны алдан анализлауны таләп итә. Гомуми алгоритмнарны конкрет шартларга яраклаштырып кына кулланырга мөмкин.
2.2.35. Дини мәгълүматны тикшерү бурычы
ЯИ биргән һәр дини мәгълүмат квалификацияле белгечләрдә мәҗбүри тикшерү һәм экспертиза узарга тиеш. Дөрес булмаган яки тикшерелмәгән мәгълүматны тарату ярамый. Мәгълүматның дөреслеге өчен системаларны эшләүчеләр дә, операторлар да җаваплы.
IV. Гамәлгә кертү һәм файдалануның практик ориентирлары
2.2.36. Шәригать аудиты һәм контроле
ЯИ системалары вәкаләтле ислам белгечләре тарафыннан даими шәригать аудиты һәм контроле узарга тиеш. Аудит нәтиҗәләре рәсми документларда теркәлә. Таләпләрне үтәмәү файдалану рөхсәтен кире алуга китерә.
2.2.37. Хәрам контентны һәм функцияләрне фильтрлау
Хәрам контент һәм тыелган функцияләр барлыкка килүне һәм таралуны тоткарлый торган нәтиҗәле фильтрлар кертергә кирәк. Фильтрлау җаваплылыгы ЯИнең яшәү циклында катнашучыларның барысына да йөкләнә. Фильтрлау системасы яңа куркынычлар барлыкка килгән саен яңартылырга һәм камилләштерелергә тиеш.
2.2.38. Чикләүләрне документлаштыру
Барлык шәригать чикләүләре техник һәм кулланучы документларында җентекләп теркәлергә тиеш. Аңлатмаларның кулланучылар һәм эшләүчеләр өчен ачык булуын тәэмин итү таләп ителә. Бу нормаларның ачык булмавы яки яшерелүе шәригать таләпләрен бозу санала.
2.3. Ислам әхлагы принципларына нигезләнгән мәҗбүри күрсәтмәләр системасы
2.3.1. Сабырлык
ЯИСнең яшәү циклы субъектлары куркынычларны анализлау һәм сынау өчен җитәрлек вакыт һәм ресурслар карарга, ачыкланган кимчелекләр бетерелгәнче ЯИСне файдалануга кертүдән тыелырга тиеш.
2.3.2. Шөкер (рәхмәтлелек)
ЯИС эшләүчеләр фәнни хезмәтләр һәм ачык мәгълүмат авторларының өлешен тиешенчә танырга, шулай ук ЯИС эшчәнлеге нәтиҗәләрен җәмгыять игелегенә куллануны тәэмин итәргә тиеш.
2.3.3. Тәвәккәл (Аллаһка таяну)
ЯИС проектларын планлаштырганда һәм бәяләгәндә субъектлар тырышлыкны һәм фәнни намуслылыкны технологияләрнең чикләрен тану белән берләштерергә, ЯИС мөмкинлекләрен абсолютлаштырырга юл куймаска тиеш.
2.3.4. Канәгатьлек
ЯИС куллануның икътисади модельләре мәгълүматны әхлаксыз монополияләштерүгә яки кулланучыларның технологик бәйлелегенә китерүче чамасыз табыш алуны булдырмаска тиеш.
2.3.5. Тәкъвалык (Аллаһтан курку)
ЯИС өчен җаваплы затлар тышкы контроль булмаганда да ислам нормаларын һәм мәгълүмат иминлеге стандартларын үтәргә, шул исәптән гамәлләрнең эчке журналын алып барырга тиеш.
2.3.6. Тәвазуг (түбәнчелек)
ЯИС проектлары җитәкчеләре модельнең чикләүләрен документлаштырырга һәм тышкы аудит мөмкинлеген тәэмин итеп, хаталар яки өзеклекләр турында ачык хәбәр итәргә тиеш.
2.3.7. Ихласлык
Техник биремдә һәм җәмәгатьчелек белән аралашуда игълан ителгән максатлар ЯИСнең чын ниятләренә һәм функцияләренә тулысынча туры килергә тиеш; яшерен механизмнар куллану тыела.
2.3.8. Әманәт (ышанычлылык)
Субъектлар үзләренә ышанып тапшырылган барлык шәхси һәм башка мәгълүматны актуаль криптографик һәм оештыру чаралары аша сакларга, рөхсәтсез керүгә юл куймаска тиеш.
2.3.9. Гаделлек
ЯИС алгоритмнары дискриминация һәм алдан тискәре мөнәсәбәт булмауга мәҗбүри тикшерелергә тиеш; ачыкланган тайпылышлар сәнәгатьтә файдалануга кадәр бетерелергә тиеш.
2.3.10. Сидык (дөреслек)
ЯИС тәэмин итүчеләр кулланучыга системаның мөмкинлекләре, чикләүләре һәм куркынычлары турында, шул исәптән билгеле булган дөрес эшләмәү очракларын да кертеп, дөрес, тулы һәм аңлаешлы мәгълүмат бирергә тиеш.
2.3.11. Ихсан (камиллеккә омтылу)
ЯИСнең яшәү циклының барлык этаплары җәмгыятькә мөмкин кадәр күбрәк файда китерүгә юнәлтелгән иң яхшы гамәлләр һәм тармак стандартлары буенча үтәлергә тиеш.
2.3.12. Рәхмәт (мәрхәмәтлелек)
ЯИС эшләүчеләр һәм операторлар кешеләргә һәм әйләнә-тирә мохиткә зыянны киметү механизмнарын карарга, зәгыйфь төркемнәрне яклауга һәм мохтаҗларга ярдәм итүгә булышучы функцияләргә өстенлек бирергә тиеш.
2.3.13. Әдәп һәм хәя (әдәплелек һәм тыйнаклык)
Контент ясау, фильтрлау яки бастыру өчен билгеләнгән ЯИС җәмгыять әхлагы нормаларына һәм мәдәни-дини кыйммәтләргә каршы килгән материалларны блокларга тиеш.
2.3.14. Хикмәт
ЯИСне гамәлгә кертү турында карарлар кабул иткәндә субъектлар бәйсез белгечләр һәм галимнәр катнашында озак вакытлы социаль, экологик һәм икътисади нәтиҗәләрне анализларга тиеш.
2.3.15. Мәсъүлият (хисап тоту)
ЯИС хуҗалары һәм операторлары системаларның эш нәтиҗәләре өчен шәхси һәм мөлкәти җаваплылык тота һәм ачык тышкы аудит механизмын тәэмин итәргә тиеш.
2.3.16. Әл-гамәлдә ихсан (башкару сыйфаты)
ЯИСнең һәр версиясе игълан ителгән спецификацияләргә һәм тармак стандартларына туры килүне раслаучы документлаштырылган сыйфат контролен узганнан соң гына чыгарылырга мөмкин.
2.3.17. Шура (киңәшләшү)
ЯИС буенча төп проект һәм норматив карарлар шәригать, инженерлык, этика һәм хокук белгечләренең мәҗбүри катнашуында коллегиаль рәвештә кабул ителә; утырыш беркетмәләре бастырылырга тиеш.
3. Проектлауга һәм гамәлгә кертүгә таләпләр
3.1. Проектлау һәм тикшеренү этабы
3.1.1. Баштан ук шәригатькә туры килү. ЯИ эшләнмәсенең яшәү циклының башлангыч чорларында (тикшеренү, мәгълүмат җыю, таләпләрне анализлау этапларында) шәригать һәм әхлак принципларын кулланырга, шулай ук төрле контент (текст, графика, аудио, видео, программа коды, мәгълүмат) ясаучы системаларның үзенчәлеген исәпкә алырга кирәк, чөнки мәгълүматны бозып күрсәтү яки дөрес ясамау ялгыш яисә хәрам материал таралуга китерергә мөмкин.
3.1.2. Куркынычларны күпьяклы анализлау. Эшләүчеләр һәм проект менеджерлары сыгылмалы һәм фәнни нигезләнгән методологияләрне (мәсәлән, аналитик проектлар өчен CRISP-DM яки шәригать экспертизасы белән бергә Data-Driven Design) кулланып, башлангыч чорларда потенциаль янауларны бәяләргә тиеш. Дискриминация, шәхси тормышны бозу, дөрес булмаган дини контент ясау куркынычларын, шулай ук мөмкин булган һәр әхлакый югалтуны ачыклау мөһим.
3.1.3. Дини белгечләр белән хезмәттәшлек. Проектларны эшләтеп җибәргәнче үк «шәригать фильтры» аша үткәрү өчен дин галимнәрен, голәманы һәм ислам теологиясе белгечләрен җәлеп итү тәкъдим ителә. Мондый күпьяклы экспертиза төпле хаталардан сакланырга һәм техник чишелешләрне Ислам нормаларына яраклаштырырга ярдәм итә.
3.1.4. «Design thinking» һәм «хәләл by design». ЯИ системаларын проектлау «хәләл by design» концепциясенә нигезләнергә тиеш: кулланучы сценарийларын һәм алгоритмнар архитектурасын формалаштырганда, киләсе этапларда үзгәртеп коруларны киметү өчен, ислам чикләүләрен һәм таләпләрен исәпкә алырга кирәк. Бу интерфейсларның әхлакый дизайнын (UX), мәгълүматны дөрес җыюны (ышанычсыз яки хәрам чыганакларны кулланмауны) һәм ачык логиканы үз эченә ала.
3.2. Гамәлгә кертү һәм файдалану этабы
3.2.1. Тикшерү һәм сынау. Системаны эш мохитенә урнаштырганчы дини-әхлакый аудитны да кертеп җентекле сынаулар үткәрергә кирәк. Бу дискриминацион үрнәкләр булмавын тикшерүне, дини мультимодаль контентның дөреслеген бәяләүне, шулай ук зәгыйфьлекләрдән файдалануны (мәсәлән, хәрам эшчәнлек өчен) булдырмый торган тестларны үз эченә алырга мөмкин.
3.2.2. Кире элемтә һәм хаталарны төзәтү механизмнары. Ачыкланган хаталарга яки дөрес булмаган фикерләргә — бигрәк тә дини һәм юридик әһәмиятле хезмәтләрдә — тиз җавап бирүгә аерым игътибар кирәк. Бу шикаять каналларын, алгоритмнарны тиз төзәтү коралларын һәм җитди проблемаларны тиз арада бетерергә мөмкинлек бирүче «hotfix» процедураларын булдыруны күздә тота.
3.2.3. Кулланучылар өчен ачыклык. Файдалану барышында кулланучыларга нинди мәгълүмат җыелуы, аның ничек эшкәртелүе һәм карарларның нинди алгоритмнар буенча кабул ителүе турында хәбәр итү мөһим. Кулланучы килешүләре һәм интерфейслар аңлаешлы булырга, яшерен шартларны үз эченә алмаска һәм ислам әхлагы нормаларына туры килергә (аерым алганда, рөхсәт ителмәгән гамәлләргә өндәмәскә) тиеш.
3.2.4. Мониторинг һәм журналлау системалары. ЯИнең имин һәм легитим эшләвен тәэмин итү өчен мониторинг кораллары (журналлау, аномалияләрне күзәтү, тәртип анализы) кертергә кирәк. Җыелган статистика тайпылышларны, мәсәлән, системаны тыелган (хәрам) контент яки мошенниклык операцияләре өчен куллану омтылышларын вакытында ачыкларга ярдәм итә ала.
3.2.5. Норматив таләпләрне исәпкә алу. ЯИ системасын файдаланганда, шәригать нормаларыннан тыш, мәгълүматны саклау буенча җирле законнарны (Европада GDPR, Россиядә 152-ФЗ һ.б.), шулай ук ЯИ кертелә торган финанс, медицина һәм башка тармаклардагы җайга салу актларын исәпкә алырга кирәк.
3.3. Яңарту һәм контроль этабы
3.3.1. Даими аудит һәм кабатлап камилләштерү. ЯИ технологияләре даими үсә; мәгълүмат җыелмалары, модельләр, архитектуралар үзгәрә. Шуңа күрә эчке дә, тышкы да системалы аудит үткәрү тәкъдим ителә. Шул исәптән бәйсез шәригать белгечләрен һәм кибериминлек белгечләрен җәлеп итү зарур.
3.3.2. Алгоритмнарны яңарту процедуралары. Һәр яңартуны (мәсәлән, яңа машина өйрәнү моделен, архитектура үзгәрүен яки функцияләр киңәюен) ислам нормаларына туры килүгә сынау кирәк, шул ук вакытта һәр контент төрен (текст, графика, аудио, видео, программа коды, мәгълүмат) ясауның махсус таләпләренә аерым игътибар бирелә. Процессны документлаштыру: алгоритмның яңа версиясе проектның куркынычлар профиленә ничек йогынты ясавын тасвирлап, барлык кызыксынучы якларга ачыклык тәэмин итү мәслихәт.
3.3.3. Ашыгыч катнашу механизмнары. Җитди бозулар (мәсәлән, алгоритмны хәрам эшчәнлек өчен куллану, дини хөкемнәрне дөрес ясамау) ачыкланганда система эшен ашыгыч туктатып тору яки элеккеге тотрыклы версиягә кайту процедураларын күздә тотарга кирәк. Бу кулланучыларга һәм җәмгыятькә мөмкин булган зыянны киметергә ярдәм итә. 3.3.4. Белем һәм иң яхшы тәҗрибәләр туплау. Ислам контекстында ЯИ кертүче оешмалар системаларны имин яңартуга бәйле тәҗрибәләрне һәм гамәлләрне системалаштырырга тиеш. Конкрет мисаллар һәм методологик тәкъдимнәр бастыру тармакның күмәк үсешенә булыша һәм башкаларның хаталарын кабатламауга ярдәм итә.
4.1. ЯИ өлкәсендә ислам нормалары буенча вәкаләтле затлар
4.1.1. Җаваплы затны билгеләү. Ислам контекстында ЯИ эшләүче яки кулланучы һәр оешма ислам нормалары буенча вәкаләтле затны (алга таба — «Ислам вәкаләтлесе») яки әлеге Кодексның үтәлешен контрольдә тоту бурычы йөкләнгән эшче төркемне билгели.
4.1.2. Ислам вәкаләтлесенең функцияләре. Ул дини шуралар белән үзара эш итүне тәэмин итә, кулланучылар һәм эшләүчеләр сорауларын җыю өчен җавап бирә, Ислам нормалары мәсьәләләре буенча эчке документларны алып бара, шулай ук проектларны һәм процессларны төзәтү тәкъдимнәрен формалаштыра. Ислам вәкаләтлесе ЯИ системаларын проектлау, эшләтеп җибәрү һәм яңарту белән бәйле төп киңәшмәләрдә катнаша ала.
4.1.3. Квалификация таләпләре. Ислам вәкаләтлесенең шәригать өлкәсендә төп белемнәргә, ислам хокукы методологиясен аңлауга, шулай ук ЯИ технологияләре, шул исәптән мультимодаль контент (текст, графика, аудио, видео, код, мәгълүмат) ясау принциплары турында гомуми күзаллауга ия булуы һәм аларның нәтиҗәләренең ислам нормаларына туры килүен бәяләве мәслихәт.
4.1.4. Хисаплылык һәм бәйсезлек. Объективлыкны саклау өчен Ислам вәкаләтлесе оешма җитәкчелегенә турыдан-туры мөрәҗәгать итә алырга һәм маркетинг, коммерция һ.б. бүлекләрнең басымына дучар булмаска тиеш. Аның роле — бозуларны кисәтү һәм оешмага шәригать стандартларын үтәргә ярдәм итү.
4.2. ЯИнең ислам нормалары буенча комиссияләр
4.2.1. Комиссияләр булдыру. Зур дини яки белем бирү учреждениеләре каршында ЯИ өлкәсендә махсус комиссияләр (яки шәригать шуралары) төзелергә мөмкин; алар методологик һәм хокукый позицияләр эшләү, шулай ук катлаулы һәм бәхәсле мәсьәләләрне чишү бурычын үз өстенә ала.
4.2.2. Комиссияләр составы. Комиссиягә түбәндәгеләрне кертү максатка ярашлы:
- Ислам дин галимнәрен һәм мөфтиләрне (шәригать белгечләрен);
- Мәгълүмат технологияләре һәм ЯИ белгечләрен;
- Хокукчыларны (кирәк булганда);
- ЯИ куллануның практик мәсьәләләре белән очрашучы тармак яки оешма вәкилләрен.
4.2.3. Эш принциплары. Комиссияләр эшчәнлеге ачыклыкка, күмәк фикер алышуга һәм ислам хокук белеме (ысул әл-фикыһ) процедураларын үтәүгә нигезләнергә тиеш. Киң аудиториянең ышанычын тәэмин итү өчен нәтиҗәләр (фәтвалар, тәкъдимнәр) ачык рәвештә яки корпоратив куллану кысаларында бастырыла.
4.2.4. Комиссияләрнең функцияләре. Комиссияләр:
- ЯИ куллану тәҗрибәсен карый һәм шәригатьне потенциаль бозуларны ачыклый;
- Фәтвалар (хокукый бәяләмәләр) яки дини-әхлакый тәкъдимнәр чыгара;
- Дини белемнең ышанычлы чыганаклары исемлекләрен килештерә;
- Аларның ЯИ системаларында (мәсәлән, дини чат-ботларда) дөрес кулланылуын контрольдә тота;
- Дәүләт органнарына яки бизнес структураларына ЯИнең ислам нормалары мәсьәләләре буенча киңәшләр бирә.
4.2.5. Оешмалар белән үзара эш итү. Компаниянең үз Ислам вәкаләтлесе булмаса, ул бәйсез аудит яки конкрет проектлар буенча дини-әхлакый киңәш алу өчен шундый комиссиягә мөрәҗәгать итә ала.
4.3. Ислам ЯИ чишелешләре реестры
4.3.1. Реестрның билгеләнеше. Ачыклыкны һәм ышанычны арттыру өчен сертификатланган («шәригать ягыннан тикшерелгән») системаларның ачык реестры алып барылырга мөмкин. Бу реестр соңгы кулланучыларга, инвесторларга һәм дәүләт органнарына кайсы чишелешләрнең ислам нормаларына туры килүен аңларга ярдәм итә.
4.3.2. Реестрның эчтәлеге. Анда түбәндәгеләр күрсәтелә:
- Продуктның яки хезмәтнең исеме;
- Эшләүче оешма һәм ЯИ куллануның ислам нормалары буенча вәкаләтле зат турында мәгълүмат (булса);
- Функцияләрнең кыскача тасвирламасы;
- Шәригатькә туры килү бәясе;
- Сертификатлау статусы (мәсәлән, «тулысынча туры килә», «искәрмәләр белән туры килә»).
4.3.3. Сертификатлау процессы. Гадәттә ирекле нигездә үткәрелә: оешма ЯИнең ислам нормалары буенча комиссиягә яки аккредитацияләнгән белгечләргә мөрәҗәгать итә; алар чишелешләргә аудит үткәрә һәм бәяләмә бирә. Уңай карар очрагында мәгълүмат реестрга кертелә. Алгоритмнар яңаруы сәбәпле сертификатлау вакыт-вакыт яңадан бәяләүне (кабат аудитны) таләп итәргә мөмкин.
4.3.4. Сертификатлауның өстенлекләре. Реестрдагы статус продуктның ышанычлылыгы һәм исламга тәңгәллегенең мөһим күрсәткече булып тора, кулланучыларның тугрылыгын арттыра һәм партнерларга өстәмә гарантияләр бирә. Сертификат булу мөселман аудиториясенә юнәлтелгән базарда көндәшлек өстенлекләренә ярдәм итә. 4.3.5. Дәүләт структуралары белән координация. Кайбер юрисдикцияләрдә реестр дин эшләре министрлыклары яки вәкаләтле ислам шуралары карамагында алып барылырга мөмкин, бу аңа рәсми статус бирә. Башка очракларда ул дәүләтнеке булмаган ислам оешмалары инициативасы була ала.
5. Кодексны үтәү һәм үстерү чаралары
5.1. Катнашучыларның йөкләмәләре
5.1.1. Кодексны кабул иткән ЯИ акторлары анда каралган нормаларны һәм принципларны үз тәҗрибәләренә кертү, шул исәптән хезмәткәрләргә Ислам нигезләрен өйрәтү һәм эчке аудитлар үткәрү бурычын үз өстенә ала.
5.1.2. Принципларны үтәмәү кулланучыларның һәм дини оешмаларның ышанычын югалтуга китерергә мөмкин.
5.2.1. Укыту һәм квалификация күтәрү программалары. Эшләүчеләргә һәм проект менеджерларына ЯИ технологияләрендәге ислам нормалары буенча махсус курслар узу максатка ярашлы. Мондый курслар шәригать нигезләрен, ислам хокукы методологиясен, дөнья тәҗрибәсеннән мисалларны, шулай ук техник стандартлар һәм көйләү кагыйдәләренә күзәтүләрне үз эченә ала ала. Квалификацияне даими күтәрү дини-әхлакый якларны тирәнрәк аңларга ярдәм итә.
5.2.2. Фәнара тикшеренүләр. Ислам ЯИсен үстерү максатында теология, хокук, социология һәм компьютер фәннәре кисешендә фәнни тикшеренүләрне хупларга кирәк. Бу техник та, дини дә таләпләрне исәпкә алучы инновацион чишелешләр барлыкка килүгә нигез тудыра. Нәтиҗәләрне рецензияләнә торган журналларда бастыру һәм конференцияләрдә катнашу тәҗрибәне таратырга һәм берләшмәне яңа дәрәҗәгә күтәрергә мөмкинлек бирә.
5.2.3. Белем бирү учреждениеләре белән партнерлык. Университетлар, ислам көллиятләре һәм тикшеренү институтлары «Ислам ЯИсе» өлкәсендә кадрлар әзерләү өчен хезмәттәшлек итә ала. Уртак программалар, стажировкалар һәм грантлар булачак белгечләргә технология Ислам белән ярашкан бөтенлекле күзаллау булдырырга ярдәм итәчәк.
5.2.4. Эчке семинарлар һәм практикумнар. Кодексны кабул итүче оешмаларга даими эчке уку чаралары үткәрү тәкъдим ителә. Аларда шәригать белгечләре, программистлар һәм проект менеджерлары катлаулы очракларны бергә тикшерә, технологик юнәлешләр турында яңалыклар белән уртаклаша һәм әхлак принципларын гамәлдә ничек кулланырга икәнен фикер алыша ала.
5.3. Тәҗрибә уртаклашу һәм хезмәттәшлек
5.3.1. Һөнәри берләшмәләр булдыру. «Ислам ЯИсе» берләшмәсе (мәсәлән, ассоциацияләр яки кластерлар форматында) иң яхшы тәҗрибәләрне туплый, уртак тикшеренүләр үткәрә һәм бердәм стандартлар формалаштыра ала. Мондый берләшмә әгъзалары бергә ачык мәгълүмат җыелмалары (шәригатьне исәпкә алып) эшли, кулланмалар бастыра һәм тармак буенча киңәшләшүләр үткәрә ала.
5.3.2. Ачык мәгълүмат һәм шәригать чикләүләре. Ачык мәгълүмат (Open Data) тарату фәнни алгарышка ярдәм итә, әмма шул ук вакытта шәхси тормышның ислам нормаларын һәм этиканы үтәү мөһим (шәхси мәгълүматны ачмыйча, «хәрам» контент бастырмыйча). Уртак инициативалар ЯИ модельләрен өйрәтү өчен имин кулланыла торган «хәләл» мәгълүмат җыелмаларын булдырырга ярдәм итәчәк.
5.3.3. Ислам финанслары һәм хәйрия оешмалары белән хезмәттәшлек. Ислам банкингы, иминиятләштерү, хәйрия фондлары (вакыф) һәм башка дини институтлар роле арту шартларында алар белән үзара эш итү ислам ЯИ чишелешләрен гамәлгә кертүне тизләтә ала. Мәсәлән, иганәләрне анализлау, хәләл сертификатлауны идарә итү яки аз керемлеләр өчен уку платформалары буенча уртак проектлар.
5.3.4. Халыкара конференцияләр һәм бәйгеләр. Ислам ЯИсе буенча форумнар, стартап бәйгеләре һәм семинарларны даими үткәрү элемтәләр челтәрен һәм иң яхшы тәҗрибәләр белән алмашуны киңәйтә. Төрле илләрдән ислам галимнәре һәм техник белгечләр катнашуы фикерләр төрлелеген арттыра һәм Кодексны төрле җирле үзенчәлекләргә яраклаштырырга ярдәм итә.
5.4. Кодексны яңадан карау һәм яңарту
5.4.1. Үсешнең кабатлана торган характеры. ЯИ өлкәсе тиз үзгәргәнгә күрә (машина өйрәнүенең яңа ысуллары, квант исәпләүләренең барлыкка килүе һ.б.), Кодекс нормаларын яңа шартларны исәпкә алып даими яңадан карарга кирәк. Яңартуларның даимилеге һәм төрле өлкәләрдән (шәригать, этика, ИТ) белгечләр җәлеп итү документның актуальлеген гарантияли.
5.4.2. Яңадан карау процедуралары һәм механизмнары. Комиссия органнары каршында зур технологик юнәлешләрне күзәтәчәк һәм Кодексны яңарту буенча тәкъдимнәр әзерләячәк эшче төркемнәр (Task Force) төзү тәкъдим ителә. Бу процессның ачык һәм экспертлар берләшмәсе өчен ачык булуы мөһим.
5.4.3. Ачык киңәшләшүләр. Кодексның яңа редакциясен раслаганчы эшләүчеләрне, дини белгечләрне һәм гражданлык җәмгыяте вәкилләрен чакырып җәмәгать тыңлаулары үткәрү максатка ярашлы. Бу бәхәсле якларны ачыкларга, төрле карашларны исәпкә алырга һәм соңгы вариантны кабул итү дәрәҗәсен күтәрергә ярдәм итә. 5.4.4. Җирле регламентларга ярдәм. Мөселман халкы күпчелекне тәшкил иткән илләр һәм төбәкләр әлеге Кодекска таянган үз стандартларын яки кулланмаларын чыгара ала. Шулай итеп, даими тәҗрибә алмашу бара: җирле тәҗрибә төп документны баета, ә анда расланган принциплар бердәм ориентирлар билгели.
6.1. Алгарыш белән шәригать нормалары арасындагы ярашу
6.1.1. Ислам күзлегеннән фәнни-техник алгарыш. Ислам цивилизациясе тарихи рәвештә фәнгә һәм мәдәнияткә керткән өлеше белән дан тоткан. Технологияләр, шул исәптән мультимодаль контент (текстлар, графика, аудио, видео, программа коды, мәгълүмат) ясаучы системалар үсеше, яңалыклар шәригать нормаларын һәм әхлакый кыйммәтләрне бозмаган шартта, ислам фәнни алгарышы традициясенең дәвамы итеп карала ала. Яңа технологияләрне гамәлгә кертү алар Ислам күрсәтмәләренә каршы килмәгән һәм җәмгыятьнең иманын һәм әхлакый ориентирларын ныгытуга ярдәм иткән очракта гына рөхсәт ителә.
6.1.2. Технологик алгарышны ислам кыйммәтләре белән яраштыру. ЯИне гамәлгә кертүгә һәм җайга салуга бәйле мәсьәләләр технологик алгарыш ислам кыйммәтләренә буйсына, киресенчә түгел, дигән принцип нигезендә хәл ителергә тиеш. Бары тик шундый караш кына инновацион технологияләрнең шәригать күрсәтмәләре белән гармонияле ярашуын тәэмин итә.
6.1.3. Тотрыклы үсеш һәм рухи үлчәм. Мөселман берләшмәсенең максаты — технологик лидерлык кына түгел, әхлакый ориентирларны саклау да. Шуңа күрә ЯИ белән бәйле һәр стратегия күп факторлы нәтиҗәләрне: икътисади, экологик, социаль һәм рухи йогынтыларны исәпкә алырга тиеш. Бу вакытлы уңыш өчен мәңгелек кыйммәтләрне корбан итмәскә мөмкинлек бирүче чын тотрыклы үсешне тәэмин итә..
6.2. Ышанычны ныгыту һәм җәмгыятьне камилләштерү
6.2.1. Ышанычның (әманәтнең) әһәмияте. Исламда иҗтимагый мөнәсәбәтләрдә катнашучылар арасындагы ышаныч төп әһәмияткә ия. ЯИне ачык һәм җаваплы куллану социаль бәйләнешләрне ныгыта, мөселман өммәтенә (җәмәгатенә) алдау һәм явызларча файдаланудан курыкмыйча фән казанышларын кулланырга мөмкинлек бирә.
6.2.2. Глобаль игелеккә өлеш кертү. ЯИгә ислам карашын тарату мөселманнар иминлегенә генә түгел, бөтен кешелеккә дә ярдәм итә. Ислам традициясе гаделлекнең (‘адл) һәм мәрхәмәтлелекнең (рахма) әһәмиятен ассызыклый; алар ЯИ өлкәсендәге халыкара инициативалар өчен универсаль кыйммәтләр була ала.
6.2.3. Гражданлык институтларын үстерү. ЯИ технологияләре шәригать принциплары буенча гамәлгә ашырылганда, алар кешеләрнең мөмкинлекләрен ачу коралына әверелә: белемгә, медицинага, төрле хәләл хезмәтләргә юлны киңәйтә. Бу гомуми тормыш дәрәҗәсенә турыдан-туры йогынты ясый һәм һәркем уртак игелеккә үзенең катнашы барлыгын тойган җаваплы җәмгыять формалашуга ярдәм итә.
6.3.1. Фәнара һәм күп дәрәҗәле караш. ЯИ куллануның Ислам кодексы киң катнашучылар даирәсенә: дин галимнәренә, фәнни галимнәргә, эшмәкәрләргә, дәүләт органнарына һәм кулланучыларның үзләренә адресланган. Барлык кызыксынучы якларның килештерелгән тырышлыгы гына ЯИнең чын иминлеген һәм файдалылыгын тәэмин итә ала.
6.3.2. Күмәк тикшерү. Ислам хокукында күзәтчелек һәм үзара контроль принцибы бар. ЯИ өлкәсенә күчерелгәндә, ул проектларның ачыклыгын, тышкы аудит мөмкинлеген һәм потенциаль куркынычлар турында мәгълүмат алмашуны күздә тота. Шулай итеп, уртак җаваплылык системалы өзеклекләр һәм алгоритмнарны намуссыз куллану ихтималын киметергә ярдәм итә.
6.3.3. Мәзһәбаара хезмәттәшлек.
Ислам контекстында ЯИ технологияләрен эшләгәндә һәм кулланганда төрле ислам мәктәпләре һәм юнәлешләре вәкилләре белән киңәшләшүләр оештыру тәкъдим ителә. Мондый мәзһәбаара диалог шәригать нормаларын аңлатуның барлык нечкәлекләрен исәпкә алырга һәм кабул ителгән карарларның киң легитимлыгын тәэмин итәргә ярдәм итәчәк.
6.3.4. Киләчәк буыннар өчен изге мирас. Бүген эшләнгән технологияләр өммәтнең киләчәгенә йогынты ясаячак. ЯИне гамәлгә керткәндә шәригать принципларын үтәү җәмгыятьне һәм фәнне Бөек Аллаһ ихтыярына туры китереп камилләштерүне дәвам итәчәк җаваплы буыннар тәрбияләүгә нигез сала.
6.3.5. Глобаль үзара бәйлелекне тану. ЯИ — халыкара күренеш, һәм мөселман берләшмәсе аны аерым карый алмый. Әлеге Кодекс хезмәттәшлеккә әзерлекне күрсәтүгә юнәлтелгән һәм барлык кызыксынучы якларны (шул исәптән мөселман булмаганнарны да) диалогка, иң яхшы тәҗрибәләр белән алмашуга һәм гадел чишелешләрне бергә эзләүгә чакыра.
6.4. «Көчле ЯИ» һәм трансгуманизмның киләчәге.
- Аңга яки автономиягә дәгъва кылучы көчле ЯИ технологияләре үскән очракта, бары тик кешегә генә җан (нәфес) һәм Аллаһ каршында җаваплы акыл бирелгән дигән какшамас принципны сакларга кирәк.
- Кеше акылын машинага «күчерү», ясалма аңны биологик тәнгә «салу» яки машинага илаһи сыйфатлар бирү омтылышлары гакыйдәгә (тәүхидкә) катгый каршы килә.
- Кеше белән машина арасындагы чикне бетерүче «трансгуманизм» проектлары, әхлакый җаваплылыкны һәм кеше табигатен (фитрәтне) югалту куркынычын исәпкә алып, аеруча катгый шәригать экспертизасы узарга тиеш.
- Һәр шартта Тәүхид тәгълиматы саклана: гыйбадәтне бары Аллаһка гына кылырга мөмкин, яратылганнарга, алар техник яктан никадәр камил күренсә дә, ярамый.
Әлеге Ясалма интеллект куллануның Ислам кодексы ислам җәмгыяте игелеге һәм шәригатьнең югары максатларына ирешү хакына ЯИне җаваплы гамәлгә кертү һәм куллану өчен таяныч документ булырга тиеш. Аның нигезләмәләре эшчәнлекнең аерым якларын тәфсилләүче тармак стандартлары һәм җирле регламентлар белән тулыландырылырга мөмкин. Шул ук вакытта Кодексның барлык нормалары гаделлек, кешегә хөрмәт, шәригатьне үтәү һәм уртак игелеккә омтылу принципларына юнәлгән булып кала.