Тикшеренү

Хөрмәтле сайт кунаклары!

Бу бүлектә сезнең игътибарга минем тикшеренү хезмәтем — «Ясалма интеллект куллану өчен ислам әхлак кодексын эшләү: принциплар, нормалар һәм гамәлгә кертү» темасына чыгарылыш квалификация эшем тәкъдим ителә. Бу эш Казан ислам университетының ислам фәннәре факультетында уку кысаларында башкарылды һәм 2025 елда якланды.

Тикшеренүнең максаты — ислам нормаларын һәм кыйммәтләрен (الشَّرِيعَةُ һәм الأَخْلَاقُ) заманча ясалма интеллект технологияләрен үстерү һәм гамәлгә кертү процессына берләштерүнең теоретик һәм практик нигезләрен эшләү. Эштә ЯИне әхлаклы һәм Ислам күзлегеннән рөхсәт ителгән рәвештә куллану мәсьәләләрендә эшләүчеләргә, мөселман оешмаларына һәм киң җәмәгатьчелеккә ориентир булачак махсус Кодекс төзү зарурлыгы нигезләнә.

Әлеге тикшеренү — цифрлы технологияләр һәм ЯИ этикасы өлкәсендә бөтенлекле ислам концепциясен формалаштыруга беренче адым. Ул бай дини мирасны бүгенге көннең актуаль сынаулары белән берләштерүгә омтылышны чагылдыра һәм ислам җәмгыятендә ЯИне җаваплы гамәлгә кертү шәригать күзлегеннән нинди булырга тиеш, дигән сорауга җавап бирә.

Эшне сайтта бастыру ачык фикер алышуга, карашлар белән алмашуга һәм цифрлы чорда ислам этикасы темасын алга таба үстерүгә юнәлтелгән. Фикерләрегез, сорауларыгыз һәм тәкъдимнәрегез өчен рәхмәтле булырмын.

Ихтирам белән,
Нәфисуллин Руслан Тәлгать улы (Хәбибулла),
ислам контекстында ясалма интеллект өлкәсендәге фәнара тикшеренүче,
«ЯИ куллануның Ислам кодексы» авторы һәм координаторы

ҖИРЛЕ ДИНИ ОЕШМА — ЮГАРЫ БЕЛЕМ БИРҮ ОЕШМАСЫ «КАЗАН ИСЛАМ УНИВЕРСИТЕТЫ»

ИСЛАМ ФӘННӘРЕ ФАКУЛЬТЕТЫ

«Дини оешмаларның дин әһелләрен

һәм дини персоналын әзерләү» юнәлеше

ТҮБӘНДӘГЕ ТЕМАГА ЧЫГАРЫЛЫШ КВАЛИФИКАЦИЯ ЭШЕ

«ЯСАЛМА ИНТЕЛЛЕКТ КУЛЛАНУ ӨЧЕН
ИСЛАМ ӘХЛАК КОДЕКСЫН ЭШЛӘҮ: ПРИНЦИПЛАР, НОРМАЛАР ҺӘМ ГАМӘЛГӘ КЕРТҮ»

Яклау көне: ________________    Яклау бәясе __________________

Казан, 2025

ЭЧТӘЛЕК

КЕРЕШ

1 НЧЕ БҮЛЕК. ЯИ КУЛЛАНУНЫҢ ДӨНЬЯВИ ӘХЛАК НОРМАЛАРЫ

1.1. ЯИ өлкәсендә этиканың эволюциясе: төп карашлар һәм концепцияләр

1.2. ЯИ этикасы өлкәсендәге халыкара стандартлар һәм җайга салу актлары (ЮНЕСКО, IEEE, ЕС һ.б.)

1.3. Җаваплы ЯИ принципларын гамәлгә ашыруның практик очраклары һәм мисаллары

1 нче бүлек буенча нәтиҗәләр

2 НЧЕ БҮЛЕК. ЯСАЛМА ИНТЕЛЛЕКТ КУЛЛАНУНЫ ҖАЙГА САЛУЧЫ ШӘРИГАТЬ НОРМАЛАРЫН САЙЛАП АЛУ ҺӘМ НИГЕЗЛӘҮ

2.1. ЯИ технологияләрен җайга салуда кулланыла торган матуриди гакыйдәсе принциплары

2.2. ЯИ технологияләрен җайга салуда кулланыла торган хәнәфи фикыһы принциплары

2.3. ЯИ технологияләрен җайга салуда кулланыла торган әхлак принциплары

2 нче бүлек буенча нәтиҗәләр

3 НЧЕ БҮЛЕК. «ЯИ КУЛЛАНУНЫҢ ИСЛАМ КОДЕКСЫ» ПРОЕКТЫ ҺӘМ АНЫ ГАМӘЛГӘ АШЫРУ

3.1. «ЯИ куллануның Ислам кодексы» төзелеше һәм эчтәлеге

3.2. Апробация методологиясе һәм нәтиҗәләре: шәригать чат-боты мисалы

3.3. Масштабны киңәйтү перспективалары һәм Кодексны гамәлгә кертү буенча тәкъдимнәр

3 нче бүлек буенча нәтиҗәләр

ЙОМГАК

КУЛЛАНЫЛГАН ӘДӘБИЯТ ИСЕМЛЕГЕ

КЕРЕШ

Соңгы дистә елларда ясалма интеллект (ЯИ) технологияләренең тиз үсүе иҗтимагый һәм шәхси тормышның барлык өлкәләренә кагыла. Ислам берләшмәсендә чат-ботлар, тәкъдим итү системалары, интеллектуаль ярдәмчеләр, финанс һәм дини киңәш бирү продуктлары таралу мондый технологияләрнең шәригать нормалары, ислам этикасы һәм теологиясе принциплары белән ярашуы турында яңа сораулар тудыра. ЯИ биргән дини җавапларның дөреслеге проблемалары, изге текстларны ялгыш аңлату куркынычы, кулланучыларның шәхси мәгълүматын саклау, шулай ук алгоритмнарның ачыклыгы һәм гаделлеге — болар барысы да ислам контекстында ЯИ куллану өчен шәригать нормаларын эшләүгә бердәм караш булдыруны таләп итә.

Шул ук вакытта Ислам баштан ук файдалы фәннәр үсешен хуплый һәм аларны Аллаһка хезмәт итү юлында изге эш итеп карый. Димәк, ЯИ технологияләрен булдыру һәм гамәлгә кертү процессында катнашучылар сыйфатлы белем таралуга, шулай ук белем бирү, сәламәтлек саклау һәм финанс хезмәтләре дәрәҗәсен күтәрүгә ярдәм итә ала һәм итәргә тиеш — әлбәттә, Ислам принципларын катгый үтәү шарты белән. Нәкъ шундый, технологик яңалыкларны һәм дини-әхлакый ориентирларны берләштергән караш ЯИне мөселман өммәте тормышына гармонияле кертүне тәэмин итә ала.

Әлеге тикшеренүнең актуальлеге ислам нормаларына туры китерелгән һәм ЯИ эшләүчеләргә, дини оешмаларга, ислам галимнәренә һәм гади кулланучыларга ышанычлы ориентир була алырлык системалаштырылган ЯИ куллануның Ислам кодексы булмау белән аңлатыла. Машина өйрәнүе һәм мәгълүмат анализы мөмкинлекләре элек бары тик фәкыйһлар һәм мөфтиләр компетенциясенә караган өлкәләргә көннән-көн ныграк үтеп кергән шартларда төгәл шәригать стандартларына ихтыяҗ туа. Мондый Кодекс традицион теология, ислам хокукы һәм әхлак принципларын да, хәзерге фән эшләгән ЯИне имин һәм җаваплы куллану нормаларын да исәпкә алырга тиеш.

Тикшеренү объекты: Ислам җәмгыятендә ЯИ куллануны җайга салу.

Тикшеренү предметы: Ясалма интеллект технологияләрен куллануның шәригать буенча рөхсәт ителгәнлеген һәм иминлеген тәэмин итүче ислам нормалары, принциплары һәм механизмнары.

Эшнең максаты: технологик алгарышның ислам нормаларына туры килүен тәэмин итүче һәм ислам җәмгыятендә ЯИне гармонияле, җаваплы гамәлгә кертүгә булышучы «ЯИ куллануның Ислам кодексы» концептуаль нигезен һәм проект документын эшләү.

Тикшеренү терминологиясенә аңлатма: әлеге эшнең исемендә «әхлак кодексы» термины кулланылуга карамастан, алга таба тикшеренү нәкъ «Ясалма интеллект куллануның Ислам кодексы»н формалаштыруга юнәлтелә. Бу ислам хокук традициясенең үзенчәлеге белән аңлатыла: анда тәртип һәм җайга салу нормалары дөньяви этика төшенчәсенә генә кайтып калмый. Ислам хокукына карата «этика» термины үзенең хәзерге дөньяви мәгънәсендә дини күрсәтмәләрнең бөтен тирәнлеген һәм катлаулылыгын чагылдырмый. Исламда кеше тәртибен, шул исәптән технологик өлкәдә дә, җайга салу шәригатьнең мәҗбүри нормаларына, гакыйдәнең төп принципларына һәм әхлакның әхлакый-рухи таләпләренә нигезләнә; бу традицион этика чикләреннән чыга. Шул сәбәпле алдагы бәян һәм проектлана торган документ дин тәгълиматы, хокук һәм әхлакның системалы бердәмлегенә таянучы «Ясалма интеллект куллануның Ислам кодексы» буларак формалаштырыла. Мондый караш ислам кыйммәтләрен ЯИ куллану тәҗрибәсенә берләштерү белән генә чикләнмичә, мөселман өммәтенең дини өметләренә туры килгән норматив нигез булдырырга да мөмкинлек бирә. Шулай итеп, тикшеренү гамәлдәге этика модельләрен кабатларга гына түгел, ислам традициясе күзлегеннән ЯИне җайга салу өчен үзенчәлекле норматив корал тәкъдим итәргә юнәлтелгән. Бу тәкъдим ителгән Кодексның мөселман җәмгыятьләре өчен урынлылыгын һәм легитимлыгын тәэмин итә.

Эшнең бурычлары:

1. ЯИ куллануның төп халыкара һәм милли нормаларын һәм стандартларын, шулай ук җайга салу өлкәсендәге тиешле мисалларны ачыклау һәм анализлау.
2. Шәригать нормаларын формалаштыруда ислам парадигмасының үзенчәлеген, шулай ук ислам берләшмәсендә ЯИне эшләүгә һәм гамәлгә кертүгә йогынты ясаучы төп дини һәм хокукый принципларны билгеләү.
3. Алынган теоретик нәтиҗәләрне исәпкә алып «ЯИ куллануның Ислам кодексы» проект документын эшләү һәм шәригать чат-боты мисалында аның гамәлдә тормышка ашырылуын бәяләү.

Төп терминнарның билгеләмәләре:

Ясалма интеллект (ЯИ) — мәгълүмат эшкәртү, карар кабул итү һәм контент ясау кебек интеллектуаль эшчәнлек таләп итүче бурычларны башкара алучы мәгълүмат системалары һәм алгоритмнар.

Кодекс — катнашучыларның тәртибен җайга салучы һәм ислам хокукы киңлегендә норматив-мәҗбүри характерга ия принциплар һәм нормалар җыелмасы.

Шәригать — кеше тормышының барлык якларын — аның иманын (гакыйдә), гамәлләрен (фикыһ) һәм әхлагын — тәртипкә салу өчен Аллаһ тарафыннан иңдерелгән илаһи канун.

Эшнең фәнни яңалыгы ислам контекстында ясалма интеллект куллану нормаларын формалаштыруга системалы караштан гыйбарәт. Беренче тапкыр ислам принципларын җаваплы ЯИнең технологик стандартларына заманча фәнара анализ белән берләштерүче модель тәкъдим ителә. Караш төп ислам кыйммәтләрен — гаделлек, җәмгыятькә файда, шәхси мәгълүматны саклау, хәләллекне үтәүне — дә, техник гамәлгә ашыру мөмкинлеген дә исәпкә ала. Модельнең нәтиҗәлелеге шәригать чат-ботын эшләү мисалында расланган; ул бу нормаларны гамәлгә кертүне күрсәтә һәм шәригать принципларын технологик мохиткә берләштерү мөмкинлекләрен ача.

Тикшеренү методологиясе

Әлеге тикшеренүнең методологик карашы проблеманың фәнара характерына нигезләнә һәм берничә тикшеренү ысулын һәм чыганагын берләштерә. Беренчедән, ЯИне җайга салу өчен әһәмиятле принципларны ачыклауга басым ясап, ислам хокукы чыганакларына теоретик анализ башкарылды. Икенчедән, дөнья тәҗрибәсенең алдынгы казанышларын шәригать нормалары белән берләштерергә мөмкинлек бирүче ЯИ этикасының булдырылган концепцияләрен чагыштырма тикшерү үткәрелде. Өченчедән, ислам контекстында кулланыла торган критерийлар җыелмасын аныклау өчен ЯИне җаваплы эшләү өлкәсендәге техник стандартлар, тәкъдимнәр һәм протоколлар өйрәнелде. Алынган мәгълүматның аналитик синтезы концептуаль модель формалаштырырга мөмкинлек бирде; ул өстәмә рәвештә практик очрак — шәригать чат-ботын булдыру һәм сынау аша апробация узды. Мондый этаплы, системалы һәм чагыштырма караш ышанычлы теоретик нигез бирә һәм тәкъдим ителгән нигезләмәләрне эмпирик мәгълүмат белән ныгыта; бу тәкъдимнәрнең дөреслеген һәм актуальлеген арттыра.

Теманың өйрәнелгәнлек дәрәҗәсе:

Ясалма интеллект этикасы мәсьәләләре хәзерге фәнни берләшмәдә актив тикшерелә, әмма гамәлдәге тикшеренүләрнең күпчелеге гаделлек, ачыклык, шәхси тормыш һәм ЯИгә ышанычның Көнбатыш дөньяви концепцияләренә юнәлтелгән. Ислам фәнни киңлегендә ЯИ технологияләренең шәригать якларын өйрәнү әле яңа көч ала, һәм хәзерге вакытта турыдан-туры шәригать чыганакларына һәм ислам хокук традицияләренә таянган бердәм килештерелгән шәригать кодексы юк. Ислам фәнни даирәләрендә тәкъдим ителгән аерым эшләр ЯИне ислам финансларында куллану яки цифрлы фәтваларның әхлакый яклары кебек аерым мәсьәләләргә кагыла, әмма шәригать принципларын ЯИ куллануның бердәм стандартына берләштерүче комплекслы анализ әлегә җитәрлек түгел. Шулай итеп, теманың өйрәнелгәнлек дәрәҗәсен башлангыч дип билгеләргә мөмкин; бу комплекслы фәнара караш зарурлыгын тудыра.

Теоретик әһәмияте:

Эшнең теоретик әһәмияте ислам этикасының концептуаль аппаратын заманча технологияләргә карата киңәйтүдә чагыла. Тикшеренү ислам хокукының гамәлдәге нигезләмәләрен яңа күренеш — ясалма интеллектка карата тулыландыра һәм конкретлаштыра. Эштә формалаштырылган принциплар һәм нормалар алдагы теоретик тикшеренүләр һәм ЯИ куллануга бәйле фикыһ фикерен үстерү өчен кулланылырга мөмкин. Шулай итеп, эш ислам фәннәренең актуаль технологик юнәлешләр белән үзара бәйләнешенә теоретик нигез булдырып, ислам хокукы һәм теологиясе буенча фикер алышуны баетуга ярдәм итә.

Практик әһәмияте:

Тикшеренү ислам аудиториясенә юнәлтелгән эшләүчеләр һәм оешмалар өчен яраклы ЯИ куллануның Ислам кодексы эшләнүе аркасында гамәли әһәмияткә ия. Кодекс ЯИ продуктларының шәригать таләпләренә туры килүен тәэмин итүче һәм кулланучыларның ышанычын арттыручы норматив критерийлар бирә.

Аны куллану ЯИне проектлау һәм файдалану процессларына төгәл шәригать нормаларын кертү юлы белән дингә юнәлтелгән хезмәтләрнең — чат-ботлар, белем бирү платформалары, ислам банкингы, телемедицина — сыйфатын яхшыртырга мөмкинлек бирәчәк. Дини һәм белем бирү учреждениеләре Кодексны ислам контенты һәм киңәш бирү белән җентекләп тикшерелгән эш өчен куллана алачак.

Шәригать чат-боты мисалы нормаларның гамәлдә тормышка ашырылуын күрсәтә һәм башка өлкәләргә модель була ала. Кодексның масштабын киңәйтеп була һәм ул глобаль мөселман контекстында кулланылырга яраклы; дини кыйммәтләрне һәм хокукый ориентирларны саклап, технологияләрне ислам мохитенә берләштерүгә ярдәм итә.

Диплом эшенең төзелеше

Эшнең төзелеше куелган бурычларны чишү логикасын чагылдыручы өч бүлекне үз эченә ала.

Беренче бүлектә халыкара дәрәҗәдә формалашкан һәм фәнни, корпоратив тәҗрибәдән чын мисаллар белән ныгытылган ясалма интеллект куллануның гомуми әхлак нормалары карала. ЮНЕСКО, IEEE стандартларын, шулай ук җаваплы ЯИ өлкәсендәге тикшеренүләрне анализлау нигезендә ясалма интеллектны җайга салу турында алдагы фикер алышуны билгеләүче универсаль принциплар һәм проблемалар ачыклана.

Икенче бүлектә ЯИне ислам буенча җайга салуның үзенчәлеге ачыла. Коръән, Сөннәт, иҗмаг һәм кыяс нигезендә нормаларның өч блогы системалаштырылган: матуриди гакыйдәсенең догматик ориентирлары, хәнәфи фикыһының хокукый критерийлары һәм әхлакның (тәсаввуфның) әхлакый күрсәтмәләре. Аларны алдынгы дөньяви стандартлар (UNESCO, EU AI Act, IEEE, ISO/IEC 42001) белән чагыштыру гаделлек һәм җаваплылыкның уртак принципларын ачыклый һәм исламның үзенчәлекле таләпләрен ассызыклый, рөхсәт ителгән һәм имин ЯИнең бөтенлекле шәригать критерийлары җыелмасын тәшкил итә.

Өченче бүлек «ЯИ куллануның Ислам кодексы» проект документын эшләүгә һәм аның гамәлдә тормышка ашырылуын бәяләүгә багышланган. Шәригать чат-боты мисалында ислам нормалары буенча дини җавапларның дөреслеген тикшерү һәм кулланучы мәгълүматын саклау механизмнары күрсәтелә. Бүлек тәкъдим ителгән кодексның масштабын башка өлкәләргә (мәгариф, медицина, финанс секторы) киңәйтү мөмкинлеген анализлау һәм ислам контекстында шәригать буенча җайга салуны алга таба камилләштерү тәкъдимнәрен формалаштыру белән тәмамлана.

Шулай итеп, диплом эшенең төзелеше ясалма интеллект өчен Ислам кодексын эшләү һәм гамәлгә кертү проблемасын теоретик нигезләрдән алып практик гамәлгә ашыруга кадәр һәрьяклап карауны тәэмин итә.

Әлеге эш комплекслы Кодекс тәкъдим итеп һәм аны гамәлдә куллану мөмкинлеген күрсәтеп, ислам контекстында ЯИ технологияләрен җаваплы куллануның теоретик һәм методологик нигезен салырга омтыла.

1 НЧЕ БҮЛЕК. ЯИ КУЛЛАНУНЫҢ ДӨНЬЯВИ ӘХЛАК НОРМАЛАРЫ

1.1. ЯИ өлкәсендә этиканың эволюциясе: төп карашлар һәм концепцияләр

1.1.1. ЯИ этикасы барлыкка килүнең тарихи алшартлары

Ясалма интеллект (ЯИ) этикасы турында хәзерге бәхәсләрне технологик яңалыкларның әхлакый-фәлсәфи анализына нигез салган тарихи алшартларны карамыйча аңлау мөмкин түгел. «Акыллы машиналар» һәм аларның җәмгыятькә йогынтысы турында беренче уйланулар тулы фәнни дисциплина — «ясалма интеллект» барлыкка килгәнче үк туган.

1. Фәнни фантастика һәм «акыллы роботлар» образы. Кеше белән «ясалма зат» арасындагы үзара мөнәсәбәтләр турында әхлакый күзаллауларның төп чыганакларының берсе фәнни фантастика булды. Айзек Азимов хикәяләрендә данлыклы «Робот техникасының өч кануны» формалаштырылган[1] — роботның гамәлләрен кеше игелеге өчен чикләүче бер төрле норматив нигез. «Азимов кануннары» юридик яктан мәҗбүри булмаса да, алар кешеләр арасында булган автоном машиналарның тәртибен җайга салырга тиешле принципларны аңлауда төп роль уйнады.
2. Фәлсәфи тамырлар һәм «машина рациональлеге» проблемасы. 1950 һәм 1960 елларда, «ЯИ этикасы» термин буларак формалашканчы күпкә алдан, фәлсәфәчеләр кешенең автоматлаштырылган системалар белән үзара эш итүендә туган әхлакый дилеммаларны караган. Кибернетик һәм идарә теориясенең «атасы» Норберт Винер (N. Wiener)[2]техник алгарышның нәтиҗәлелек үсеше өчен генә түгел, мөмкин булган социаль һәм икътисади проблемалар өчен дә җаваплы булуын ассызыклаган. Инде ул вакытта ук «акыллы» системалар җәмгыятьнең структур якларына: эш белән тәэмин итүгә, ресурслар бүленешенә, социаль тигезсезлеккә йогынты ясый ала дигән аңлау туа башлаган.
3. «Ясалма интеллект» фәнни өлкәсенең формалашуы. Фәнни дисциплина буларак ЯИ 1956 елдан, Дартмут конференциясендә «ясалма интеллект» концепциясе тәкъдим ителгән вакыттан формалаша башлый. Әмма ул чорда әхлакый мәсьәләләр читтә кала, чөнки галимнәрнең төп бурычы саф техник проблема — исәпләү алгоритмнары ярдәмендә интеллектуаль тәртипне кабатлау була.

Шулай итеп, ЯИ этикасының тарихи алшартлары абстракт фәлсәфи идеяләргә генә түгел, конкрет фәнни проектларга һәм технологик фаразларга да таянган. Төп мизгел — «машинага нәрсә рөхсәт ителә?» проблемасының тар инженерлык кысалары белән чикләнмәвен аңлауның тууы: ул әхлак һәм җаваплылыкның төп мәсьәләләре белән бәйле.

1.1.2. ЯИ этикасына башлангыч концептуаль карашлар: 1950 еллардан 1990 елларга кадәр

1950 еллардан 1990 еллар ахырына кадәр ЯИ өлкәсендә төрле тикшеренү юнәлешләре (эксперт системалары, логик нәтиҗә чыгару, нейрон челтәрләр һ.б.) формалашкан, әмма «әхлакый дискурс» тигез үсмәгән. Түбәндә ул чорда барлыкка килгән өч характерлы караш аерып күрсәтелә.

1. Технооптимизм
   1. Карашның асылы: ЯИ көндәлек кабатлана торган бурычларны һәркайда автоматлаштыруга китерәчәк һәм кешене иҗади һәм әхлакый яктан югарырак эшләр өчен азат итәчәк дигән идеяләр. Мондый мөнәсәбәт Марвин Мински (M. Minsky) һәм Герберт Саймон (H. Simon) хезмәтләрендә еш күзәтелгән.
   1. Әхлакый өлеш: минималь, чөнки инженерлык бурычларын чишеп, без җитди әхлакый каршылыкларсыз автоматик рәвештә «җирдәге җәннәткә» киләчәкбез дип фаразланган. Скептиклар, шулай да, кешеләрне машиналар белән «алыштыру» куркынычын күрсәткән, әмма фәнни басмалар дәрәҗәсендә проблема теләсә нинди технология нейтраль, ә явызлык аны явызларча кулланудан туа дигән тезис белән генә чикләнгән.
2. Кибернетик җаваплылык
   1. Карашның асылы: Норберт Винер һәм аның кибернетикадагы дәвамчылары беренче урынга «кеше–машина» үзара бәйләнешенең нәтиҗәләрен системалы анализлау бурычын куйган. ЯИ операторлар, инженерлар һәм идарә итүче алгоритмнар арасында җаваплылык бүленгән катлаулы автоматлаштырылган системаларның бер өлеше итеп каралган.
   1. Әхлакый өлеш: «кешене үзәккә куюга» басым, чөнки исәпләү машинасы кешегә ярдәм итәргә, әмма аның әхлакый карарларын алыштырмаска тиеш. Винер: «Без үзебезгә буйсынмый торган система булдыра алабыз», — дип ассызыклаган һәм саклыкка, роботларны хәрби өлкәгә сак кертүгә чакырган.[3]
3. «Көчле ЯИ» фәлсәфәсе һәм «компьютер функционализмын» тәнкыйтьләү
   1. Карашның асылы: Джон Серль (J. Searle) «Компьютер аңга ия була аламы?» (1980) мәкаләсендә «Кытай бүлмәсе» фикри тәҗрибәсен тәкъдим иткән[4]; ул машинаның символлар белән эш итүе аңлауга тиң дигән раслауга каршы чыга. «Көчле» һәм «зәгыйфь» ЯИ турында бәхәс туган: машина аңга ия булып, әхлакый сыйфатларның чын йөртүчесенә әверелә алырмы?
   1. Әхлакый өлеш: «көчле ЯИ» тәнкыйтьчеләре (шул исәптән Серль) машиналарга әхлакый автономия бирүнең һәр очрагы ялгыш дип раслаган. Димәк, ЯИ этикасы иң элек алгоритмнарны ясаучы кешеләрне җайга салырга, ә алгоритмнарның үзләренә әхлаклылык «бирмәскә» тиеш.

Шулай итеп, 1990 еллар ахырына галимнәр һәм фәлсәфәчеләр арасында ЯИнең табигатенә һәм мөмкин булган куркынычларына берничә төрле караш формалашкан. Әмма системалы, институциональләштерелгән этика әле һаман булмаган. Исәпләү куәтләре арткан, интернет популярлашкан һәм нейрон челтәрләр коммерцияләшкән саен гына (1990 еллар ахыры – 2000 еллар башы) әхлакый-хокукый җайга салу мәсьәләләре киң колач ала башлаган.

1.1.3. XXI гасырда ЯИ этикасының институциональләшүе

2000 еллар башыннан ЯИ академик тикшеренүләрнең тар өлкәсе булудан туктый һәм эзләү системаларыннан мобиль кушымталарга кадәр киң таралган технологик күренешкә әверелә. Бу шәхси тормыш, мәгълүмат иминлеге, миллионлаган кешеләр тормышына тәэсир итүче автоматлаштырылган карарлар өлкәсендә яңа сынауларга китерә.

1. Практик куллану өлкәсен киңәйтү
   1. Интернет һәм зур мәгълүмат: Google (хәзер Alphabet), Facebook (Meta) (РФ территориясендә тыелган) һәм Amazon кебек компанияләр машина өйрәнүе үсешенең этәргеченә әверелә, чөнки алар кулланучы мәгълүматының гаять зур күләмнәренә ия. Шуның белән бергә кулланучының ачык ризалыгыннан башка шәхси мәгълүмат җыю һәм анализлауның әхлаклылыгы турында сорау туа.
   1. Социаль челтәрләр һәм манипуляцияләр проблемасы: Контент тәкъдим итү алгоритмнары (YouTube, TikTok һ.б.) «кулланучының җәлеп ителүен» беренче урынга куя; бу «мәгълүмат күбекләре» формалашуга һәм җәмгыятьнең капма-каршы төркемнәргә бүленүенә китерергә мөмкин. Тискәре социаль-сәяси нәтиҗәләр (ялган мәгълүмат тарату, экстремизмны пропагандалау) өчен җаваплылык тирәсендә әхлакый бәхәсләр көчәя.
2. Зур халыкара документлар һәм инициативалар барлыкка килү
   1. Asilomar AI Principles (2017)[5]: Тормышның киләчәге институты (Future of Life Institute) эшләгән тәкъдим характерындагы принциплар; анда беренче тапкыр зур форматта ЯИнең иминлеге, ачыклыгы һәм озак вакытлы йогынтысы мәсьәләләре тикшерелә. Бу принциплар «җаваплы ЯИ» турында киң халыкара диалогны тизләтүче булды.
   1. OECD AI Principles (2019)[6]: Икътисади хезмәттәшлек һәм үсеш оешмасы әгъза дәүләтләр өчен төп принципларны формалаштырды, кеше хокукларына, демократик кыйммәтләргә, ЯИ системаларының ачыклыгына һәм хисаплылыгына игътибар бирде.
   1. UNESCO Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence (2021)[7]: «Кешегә юнәлтелгән ЯИ»гә, мәдәни күптөрлелекне үтәүгә һәм зәгыйфь төркемнәрне яклауга чакыручы иң тулы глобаль документларның берсе.
   1. IEEE Ethically Aligned Design[8]: «Ethically Aligned Design: A Vision for Prioritizing Human Well-being with Autonomous and Intelligent Systems» документы инженерлар һәм эшләүчеләр өчен мөһим һөнәри ориентир булды. IEEE алгоритмнарның ачыклыгы, гаделлек, шәхес кагылгысызлыгы һәм автоном системалар өстеннән кеше контроленә бәйле кыйммәтләрне ассызыклый.
3. Милли стратегияләр
   1. Европа берлеге: 2019 елда Европа комиссиясе каршындагы Югары экспертлар төркеме «Ышанычлы ЯИ өчен әхлакый җитәкче принциплар»ны (Ethics Guidelines for Trustworthy AI[9]) бастырды; анда җиде төп таләп аерып күрсәтелгән: кешенең гамәл кылу иреге һәм күзәтчелеге, техник ышанычлылык һәм иминлек, хосусыйлык һәм мәгълүмат белән идарә итү, ачыклык, күптөрлелек һәм дискриминация булмау, җәмгыять иминлеге һәм экологик иминлек, хисаплылык.
   1. АКШ: «American AI Initiative» стратегиясе һәм National Security Commission on Artificial Intelligence (NSCAI) оборона институтының ЯИне хәрби өлкәдә куллану перспективасы турындагы хисабы[10] көндәшлеккә сәләтлелеккә һәм иминлеккә басым ясый; шул ук вакытта автоном коралларны контрольдә тоту өчен этика комитетлары төзелә (Joint Artificial Intelligence Center, JAIC).
   1. Кытай: ЯИ буенча Ак китап (2018)[11] һәм «Цифрлы ефәк юлын төзү» сәясәте дәүләт җайга салу нормаларын, әхлак стандартларын һәм кеше белән технологияләрнең «гармониясен» үстерү зарурлыгын ассызыклый. Әмма тәнкыйтьчеләр массакүләм цифрлы күзәтү һәм социаль рейтинг куркынычларын күрсәтә.

Шулай итеп, XXI гасыр башында ЯИ этикасы хокук, фәлсәфә, компьютер фәннәре һәм социология кисешендә аерым юнәлеш буларак формалаша башлый. Халыкара оешмалар, хөкүмәтләр һәм һөнәри ассоциацияләр «җаваплы» яки «ышанычлы» ЯИ (Responsible AI, Trustworthy AI) формалаштыруга юнәлтелгән кодекслар һәм тәкъдимнәр булдыру инициативасын күтәрә.

1.1.4. Хәзерге ЯИ этикасының төп концепцияләре

Хәзерге ЯИ этикасы берничә концептуаль блокка берләштерелә алган карашлар һәм принциплар җыелмасыннан гыйбарәт:

1. Принципларга нигезләнгән модель
   1. Бурычлар этикасыннан чыга: ЯИне эшләүчеләр һәм кулланучылар үтәргә тиешле билгеле бер әмерләр, кагыйдәләр һәм нормалар җыелмасы.
   1. Мисал — медицинадагы данлыклы «дүрт әхлакый принцип» (игелеклелек, зыян китермәү, автономия, гаделлек), сәламәтлек саклау өлкәсендәге ЯИгә кулланылган.
   1. Өстенлеге: төгәл нормативлар (нәрсә ярый, нәрсә ярамый).
   1. Кимчелеге: тиз технологик үсеш вакытында сыгылмаслык булырга мөмкин.
2. Утилитаристик караш
   1. Иң мөһиме — файда белән зыянны үлчәү (cost-benefit analysis) дип санала. Карарлар иң күп кеше өчен иң яхшы гомуми нәтиҗә бирсә, аклана.
   1. ЯИдә бу «гомуми социаль иминлеккә» басым ясауда чагыла ала (мәсәлән, җинаятьчелекне киметүче, сәламәтлек саклауның нәтиҗәлелеген арттыручы алгоритмнар һ.б.).
   1. Кимчелеге: «уртак файда» хакына азчылыкларның һәм аерым шәхесләрнең хокукларын санга сукмау куркынычы.
3. Әхлакка юнәлтелгән караш
   1. «Яхшы» эшләүче, кулланучы, менеджер нинди булырга тиешлегенә, ягъни шәхси әхлакый сыйфатларга (күркәм холыкларга) игътибар итә.
   1. ЯИ кушымталары әхлакый гамәлләрне формалаштыруны исәпкә алып проектлана.
   1. Кыенлыгы: «шәхси күркәм холыкны» корпоратив сәясәтләр дәрәҗәсендә формальләштерү авыр.
4. Контекстуаль-мәдәни парадигма
   1. Әхлак нормалары җирле социаль һәм мәдәни контекстны исәпкә алырга тиеш дигән идеягә нигезләнә. Барлык илләрдә һәм мәдәниятләрдә бердәй кулланыла торган «универсаль» кагыйдәләр җыелмасы юк.
   1. Кайбер җәмгыятьләрдә (мәсәлән, ислам җәмгыятендә) рөхсәт ителгәнлек (хәләл, хәрам) мәсьәләләре үзәк урынны били ала. Башкаларында шәхси тормышка һәм шәхес ирегенә басым ясала.
   1. Мисал — әлеге диплом эше авторы алга таба үстерә торган «ЯИнең ислам этикасы».
5. Хокукый караш
   1. Катгый норматив актлар булдыруга һәм контроль институтларын (дәүләт көйләү органнары, халыкара оешмалар) формалаштыруга юнәлтелгән.
   1. Өстенлеге: кагыйдәләрне үтәүгә мәҗбүр итү механизмы булу (штрафлар, җинаять җаваплылыгы).
   1. Куркынычы: артык бюрократияләшү, катлаулы килештерүләр шартларында технологик артталык һәм көйләү органнарының яңалыкларга тиз җавап бирә алмавы.

Актуаль программа документларының күпчелегендә (мәсәлән, ЮНЕСКО һәм IEEE материалларында) төрле карашлар синтезы күзәтелә: конкрет «тыюлар» да, гомуми кыйммәтләр дә (зыян китермә, гадел бул һ.б.) тәкъдим ителә, шулай ук җирле җайга салу үзенчәлекләре исәпкә алына.

1.1.5. Хәзерге ЯИ этикасында төп принциплар һәм кыйммәтләр

Күпсанлы документлар, инициативалар һәм фәнни тикшеренүләр нигезендә хәзерге вакытта ЯИ этикасының «үзәге» дип танылган берничә принцип аерып күрсәтелә:

1. Ачыклык (Transparency)
   1. Алгоритмнарның аңлатыла алуына таләп (explainable AI): кулланучылар һәм көйләү органнары алгоритмның карар кабул итү логикасын аңлый алырга тиеш.
   1. Мәгълүмат җыюның максатларын һәм ысулларын ачык белдерү.
   1. Проблема: тирән архитектуралы заманча нейрон челтәрләр «кара тартма» катлаулылыгына ия; бу ачыклыкны гамәлдә тормышка ашыруны кыенлаштыра.
2. Гаделлек (Fairness) һәм дискриминация булмау
   1. ЯИ системалары кешеләрнең хокукларын җенес, раса, дин, яшь һ.б. билгеләр буенча кимсетергә тиеш түгел («Fairness» принцибы).
   1. Чын очраклар: персонал сайлау алгоритмнарында, кредитлау системаларында һ.б. «раса» яки «гендер» тайпылышлары.
   1. Төзәтү кораллары: өйрәтү сайланмаларын тигезләү, сизгер билгеләрне алып ташлау яки шифрлау, экспертиза өчен фәнара командаларны җәлеп итү.
3. Хосусыйлык (Privacy) һәм мәгълүматны саклау
   1. Күп илләрдә катгый нормативлар кертелгән (ЕБдә GDPR, Россиядә Шәхси мәгълүмат турында закон — 152-ФЗ).
   1. Әхлакый күзлектән мәгълүмат җыю һәм эшкәртү «кирәкле минимум» белән чикләнергә (data minimization) һәм ачык ризалыкка нигезләнергә тиеш дип санала.
   1. Проблема: зур технологик компанияләрнең бизнес модельләре еш кына кулланучы мәгълүматын коммерцияләштерүгә корыла; бу мәнфәгатьләр каршылыгын тудыра.
4. Җаваплылык (Accountability)
   1. Сорау: ЯИ системасы зыян китерсә, кем гаепле? Эшләүчеме, хуҗамы, кулланучымы яки программаның үземе?
   1. Халыкара тәҗрибә: ЯИ «юридик зат» дип танылмый һәм җаваплылык тота алмый. Димәк, җаваплылык ЯИ куллану турында карарлар кабул итүчеләргә һәм аның нәтиҗәләреннән файдаланучыларга йөкләнә.
   1. Хокукый юнәлеш: әхлак стандартларын үтәү өчен җавап бирүче корпоратив этика җитәкчесе (Chief Ethics Officer) «вазифасы» яки охшаш рольләр барлыкка килү.
5. Куркынычсызлык (Safety) һәм ышанычлылык
   1. ЯИнең «этәргечсез» тәртибе куркынычы, аеруча автоном хәрби системаларда һәм транспорт белән идарә итү системаларында (пилотсыз автомобильләр).
   1. Сакланганлык проблемалары: алгоритмнарны вату яки саботаж, «шаулы» керү мәгълүматы аша нейрон челтәрләргә һөҗүмнәр.
   1. Әхлакый императив: система хатасы кеше гомеренә турыдан-туры куркыныч тудырган хәлләрне булдырмау. Мондый ЯИләрне сынау, сертификатлау һәм валидацияләү стандартлары кабул ителә.
6. Кешене үзәккә кую (Human-Centric AI)
   1. Һәр ЯИ чишелеше кешеләргә ярдәм итәргә, әхлакый карарлар кабул итүнең аеруча мөһим процессларында аларны алыштырмаска тиеш дип раслый.
   1. «Аңлатма алу хокукы»: кулланучы алгоритмның теге яки бу карарны ни өчен чыгарганын аңлатуны таләп итә ала (мәсәлән, кредит бирүдән баш тарту, дәвалау тәкъдиме).
   1. Европаның Trustworthy AI принциплары[12] (2019) «кеше күзәтчелеген» төп пункт итеп аера.
7. Тотрыклы үсеш (Sustainability)
   1. Бәхәснең яңа юнәлеше ЯИнең экологик яклары белән бәйле: болыт исәпләүләрен массакүләм куллану гаять зур энергия ресурсларын таләп итә.
   1. Әхлакый таләп: модельләрне һәм инфраструктураны оптимальләштерү, углерод эзен киметү, «яшел» технологияләргә ярдәм итү.

Көнбатыш һәм халыкара контекстта формалашкан принциплар корпорацияләр һәм дәүләт структуралары тарафыннан актив кертелә һәм ЯИне «җаваплы» яки «ышанычлы» эшләү буенча гомум кабул ителгән көн тәртибенең бер өлешенә әверелә.

1.1.6. Тәнкыйть һәм актуаль сынаулар

ЯИ этикасы кызу үсүгә карамастан, хәл ителмәгән проблемалар һәм бәхәсле мәсьәләләр шактый:

1. Декларатив кодексларның чикләнгәнлеге
   1. Күп компанияләр югары әхлакый принциплар игълан итә, әмма гамәлдә алар үтәлмәскә мөмкин («ethics washing» дип атала).
   1. Мәҗбүр итү механизмнары һәм әхлак нормаларын бәяләүнең ачык критерийлары булмау кодексларның имидж коралына әверелүенә китерә.
2. Икътисади мәнфәгатьләр каршылыгы
   1. Технологик гигантлар кулланучыны мөмкин кадәр озаграк онлайн тотуга юнәлтелгән реклама, зур мәгълүмат һәм контент тәкъдимнәреннән акча эшли (engagement maximization). Бу «зыян китермә» һәм «шәхси тормышны сакла» принципларына каршы килергә мөмкин.
   1. Компанияләргә төп бизнес моделен үзгәртүгә караганда кечкенә штрафлар түләү еш кына җиңелрәк.
3. Алгоритмнарның ачык булмавы
   1. Хәзерге тирән өйрәнү ысуллары (deep learning) шулкадәр катлаулы ки, эшләүчеләр үзләре дә челтәрнең теге яки бу карарны ни өчен кабул итүен җентекләп аңлата алмый («кара тартма» проблемасы).
   1. Тикшеренүчеләр Explainable AI (XAI) юнәлешен үстерергә тырыша, әмма нейрон челтәрнең катлаулы карар кабул итү процессын кабатлый торган тулы чишелешләр әлегә юк.
4. Автоном корал мәсьәләсе
   1. Иң кискен юнәлешләрнең берсе: ЯИне хәрби өлкәдә куллану (дроннар, үтерүче роботлар, армиядә йөз тану системалары).
   1. Халыкара җәмәгатьчелек үлемгә китерүче автоном коралларны тыюны таләп итә (Campaign to Stop Killer Robots[13]), әмма моны ничек контрольдә тотарга һәм алгоритмның максатка һөҗүм итү карары өчен кем «җаваплы» булачагы турында бердәм килешү юк.
5. Мәдәни һәм дини яклар
   1. Көнбатышка юнәлтелгән «универсаль» принциплар җирле традицияләргә һәм кыйммәтләр системаларына каршы килергә мөмкин.
   1. Ислам карашы (әлеге диплом тикшеренүендә тасвирланганча) технологик алгарышны шәригать нормалары белән килештерүне беренче урынга куя. Башка мәдәниятләрдә (мәсәлән, конфуциан традициясендә) гармониягә һәм күмәк игелеккә басым ясала.
   1. Глобаль әхлак стандартларын җирле контекстларга яраклаштыру ихтыяҗы бар.

Шулай итеп, хәзерге ЯИ этикасы күпсанлы аерым декларацияләрдән әхлак нормаларын институциональләштерү һәм чын контроль тәҗрибәсе формалаштыру омтылышларына «күчеш чорын» кичерә. Шул ук вакытта фәнара һәм мәдәниятара диалогка кызыксыну арта; анда ислам этикасы принциплар һәм нормаларның иң мөһим альтернатив чыганакларының берсе булып тора.

1.1 бүлеге буенча нәтиҗәләр

ЯИ этикасының эволюциясе фантастик фаразлардан һәм аерым фәлсәфи идеяләрдән (XX гасыр уртасы) халыкара һәм милли тәкъдимнәр, кодекслар һәм хокукый актларның глобаль формалашуына (XXI гасыр башы) кадәр юл үтте. Бу эволюциядә берничә төп этапны аерырга мөмкин:

1. Башлангыч идеяләр: Азимовның «Робот техникасының өч кануны», Винер кибернетикасы, Серльнең «көчле ЯИ» турындагы бәхәсе; алар кешеләр һәм акыллы (яки акыллы диярлек) машиналарның үзара мөнәсәбәтләрен тикшерүгә теоретик нигез салды.
2. ЯИ куллануның киңәюе һәм әхлакый куркынычларны аңлауның үсүе: зур мәгълүмат, тәкъдим итү алгоритмнары, цифрлы маркетинг барлыкка килү; бу социаль проблемаларга (манипуляцияләр, дискриминация, шәхси тормыш булмау) китерде.
3. Институциональләшү: күпсанлы халыкара принциплар һәм тәкъдимнәр (Asilomar, OECD, UNESCO, IEEE, ЕС һ.б.), милли стратегияләр (АКШ, Кытай, ЕС) һәм корпоратив әхлак кодекслары (Google, Microsoft, IBM һ.б.) барлыкка килү.
4. Хәзерге хәл: техниканы, хокукны, фәлсәфәне һәм җирле дини-мәдәни традицияләрнең үзенчәлекләрен берләштерүче комплекслы караш кирәклеген тану. Шул ук вакытта хәл ителмәгән сынаулар — нейрон челтәрләрнең ачык булмавы, бизнес белән җәмгыять арасындагы мәнфәгатьләр каршылыгы, автоном кораллар эшләү проблемалары һ.б. — саклана.

Ислам дөньясы өчен гамәлдәге (күбесенчә дөньяви) принципларны шәригать һәм ислам этикасы таләпләре белән яраштыру мәсьәләсе аерым әһәмият ала. Бу алдагы карауның актуальлеген дә билгели: ислам әхлак парадигмасы ЯИ этикасына инде формалашкан карашларны ничек баета һәм тулыландыра, аларга тирәнлек һәм дини-әхлакый легитимлык бирә ала.

1.2. ЯИ этикасы өлкәсендәге халыкара стандартлар һәм җайга салу актлары (ЮНЕСКО, IEEE, ЕС һ.б.)

1.2.1. ЯИ этикасын халыкара җайга салуга кереш

XXI гасырда ясалма интеллект (ЯИ) үсеше хөкүмәт структураларын, халыкара оешмаларны, трансмилли корпорацияләрне, тикшеренү институтларын һәм гражданлык җәмгыятен җәлеп итүче глобаль күренешкә әверелде. ЯИ технологияләренең тиз үсүе һәм көндәлек тормыш өлкәләренә (медицина, финанслар, транспорт, мәгариф, социаль челтәрләр һ.б.) үтеп керүе күп кенә әхлакый, хокукый һәм социаль сынауларны ачты. Бу сынауларга җавапны системалаштыру өчен, 2010 еллар уртасыннан халыкара һәм төбәк оешмалары «җаваплы» яки «ышанычлы» ЯИ (Responsible AI, Trustworthy AI) мәсьәләләре буенча җитәкче принциплар, кодекслар һәм регламентларны актив эшли башлады.

Бу бүлектә глобаль көн тәртибен формалаштыручы ЯИ этикасы өлкәсендәге иң әһәмиятле халыкара стандартлар һәм җайга салу актлары карала:

1. ЮНЕСКОның ясалма интеллект этикасы буенча тәкъдиме (UNESCO Recommendation on the Ethics of AI, 2021);
2. IEEEнең «әхлакка юнәлтелгән» проектлау өлкәсендәге инженерлык стандартлары һәм инициативалары (Ethically Aligned Design);
3. Европа берлегенең стратегик документлары һәм закон проектлары (ES, шул исәптән GDPR, AI Act проекты, «Ышанычлы ЯИ өчен әхлакый җитәкче принциплар»);
4. ЯИнең әхлакый ягына кагылган ИХҮО, G20 һәм аерым илләр инициативалары.

Бу документларның үзенчәлеге шунда: алар ЯИне эшләү һәм куллануның барлык субъектлары — дәүләтләр, корпорацияләр, фәнни учреждениеләр һәм киләчәктә халыкара суд инстанцияләре — исәпкә алырга тиешле чикләрне билгели. Шул ук вакытта үз хокукый һәм дини нигезенә ия ислам дөньясы да бу универсаль стандартларны өйрәнә һәм ислам берләшмәсенә кертү өчен яраклаштыра; нәкъ шул эшнең алдагы бүлекләрендә анализ предметы булып тора.

1.2.2. ЮНЕСКОның ясалма интеллект этикасы буенча тәкъдиме (2021)

1.2.2.1. Документның тарихи контексты һәм максатлары

ЮНЕСКО (Берләшкән Милләтләр Оешмасының Мәгариф, фән һәм мәдәният мәсьәләләре буенча оешмасы), мәгариф, мәдәният, фән һәм кеше хокуклары өлкәсендәге устав вәкаләтләрен исәпкә алып, ЯИ этикасы мәсьәләсен глобаль көн тәртибенә куйган беренче халыкара институтларның берсе булды. «Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence»ны (алга таба — ЮНЕСКО тәкъдиме) әзерләү процессы 2018 елда башланды, ә соңгы текст ЮНЕСКОның Генераль конференциясендә 2021 елның ноябрендә кабул ителде[14].

Тәкъдимнең төп максаты — ЯИнең кешеләр һәм җәмгыять игелеге өчен, гомум танылган кеше хокукларына һәм гуманизм принципларына туры китереп эшләнүен һәм кулланылуын тәэмин итүгә юнәлтелгән универсаль принциплар һәм кыйммәтләр билгеләү. Документ милли стратегияләр һәм тиешле законнар булдырганда хөкүмәтләр һәм шәхси сектор өчен кулланма булырга тиеш.

1.2.2.2. Төп кыйммәтләр һәм принциплар

ЮНЕСКО тәкъдиме (2021) буенча әгъза дәүләтләр һәм барлык кызыксынучы яклар түбәндәге төп кыйммәтләргә һәм принципларга таянырга тиеш (төпләренең кайберләрен генә атыйк):

1. Үзәктә — кеше (Human-centric AI). Ясалма интеллект кешеләр мәнфәгатьләренә хезмәт итәргә, аларның иминлеген арттырырга һәм кеше абруен сакларга тиеш. Принцип кешенең ЯИ ярдәмендә кабул ителгән карарлар өчен контрольне һәм җаваплылыкны сакларга тиешлеген ассызыклый.
2. Кеше хокукларын һәм төп ирекләрне хөрмәт итү. Теләсә нинди ЯИ эшләнмәләре Кеше хокукларының гомуми декларациясенә (1948) һәм фикер, дин тоту иреген, шәхси тормыш кагылгысызлыгын танучы башка халыкара документларга туры килергә тиеш. Төрле халыкларның мәдәни күптөрлелеген һәм әхлак традицияләрен хөрмәт итү зарурлыгы аерым ассызыклана.
3. Гаделлек, дискриминация булмау һәм инклюзивлык. Алгоритмнар һәм мәгълүмат раса, җенес, дин яки башка факторлар буенча алдан ук тискәре мөнәсәбәткә һәм дискриминациягә китерергә тиеш түгел. ЮНЕСКО «урнашкан» социаль хорафатлар машина өйрәнүе нәтиҗәсендә көчәймәсен өчен өйрәтү мәгълүматы җыелмаларына аерым игътибар бирергә тәкъдим итә.
4. Ачыклык һәм хисаплылык. Тәкъдим алгоритмнарның «аңлатыла алуының» (explainability) әһәмиятен күрсәтә. Гражданнар үз тормышларына кагылган карарлар кабул итүче төп системаларның эшләү логикасын аңларга хокуклы булырга тиеш. Моннан тыш, системаларны эшләүчеләр һәм операторлар ЯИ куллану нәтиҗәләре өчен җаваплы булырга тиеш.
5. Тотрыклы үсешкә юнәлеш. ЮНЕСКО ЯИнең БМОның Тотрыклы үсеш максатларына (SDGs), шул исәптән фәкыйрьлекне бетерүгә, мәгарифне, сәламәтлекне яхшыртуга, гендер тигезлеген тәэмин итүгә һ.б. ирешергә ярдәм итәргә тиешлеген ассызыклый.

1.2.2.3. Гамәлгә кертү механизмнары һәм йогынтыны бәяләү

ЮНЕСКО тәкъдименең мөһим өлеше — гамәлгә кертү механизмнарына багышланган блок. Дәүләтләргә түбәндәгеләр тәкъдим ителә:

• Этика һәм кеше хокуклары принципларын исәпкә алып ЯИ буенча милли стратегияләр булдыру һәм камилләштерү;
• ЯИне җаваплы куллану өлкәсендә белем бирүне һәм мәгърифәтчелекне үстерү;
• Проектларны бәяли һәм явызларча файдалануны булдырмый ала торган бәйсез эксперт комиссияләре формалаштыру.

Документ шулай ук ЯИ кертүнең нинди уңай һәм тискәре нәтиҗәләргә китерә алуын системалы анализларга мөмкинлек бирүче «йогынтыны әхлакый бәяләүләр»не (ethical impact assessment) күздә тота. Мондый караш «шәригать экспертизасы» төшенчәсенә якын (алга таба ислам хокукы контекстында тасвирлана).

1.2.2.4. Ислам контексты өчен әһәмияте

Белгечләр бәяләвенчә, ЮНЕСКО тәкъдименең кыйммәт принциплары күп яктан исламның гаделлек, шәхескә хөрмәт, социаль игелек һәм потенциаль зыян мәсьәләләрендә саклык турындагы күзаллаулары белән яраша.

Берничә ислам илендә (БГӘ, Согуд Гарәбстаны, Малайзия, Индонезия һ.б.) ЮНЕСКО тәкъдиме, параллель рәвештә шәригать нормаларын исәпкә алып, ЯИ үстерүнең милли программаларына кертелә. Мондый караш ЯИ этикасының глобаль характерын чагылдыра: универсаль кыйммәтләр җирле хокукый һәм дини традицияләр белән тулыландырыла ала.

1.2.3. IEEE стандартлары һәм инициативалары: «Әхлакка юнәлтелгән проектлау» (Ethically Aligned Design)

1.2.3.1. ЯИнең техник стандартларын формалаштыруда IEEEнең роле

IEEE (Institute of Electrical and Electronics Engineers) — техник стандартлар булдыручы һәм аларны алып баручы дөньядагы иң зур һөнәри инженерлар ассоциациясе. 2010 еллар башыннан IEEE инженерлар берләшмәсендә этика һәм җаваплылык идеяләрен алга этәрүдә сизелерлек роль уйный башлады.

2016 елда IEEE «Global Initiative on Ethics of Autonomous and Intelligent Systems» глобаль инициативасын башлап җибәрде; аның кысаларында күләмле «Ethically Aligned Design: A Vision for Prioritizing Human Well-being with Autonomous and Intelligent Systems» документы әзерләнде[15] (1 нче редакция — 2019 ел). Әлеге инициативаның максаты — эшләүчеләргә һәм тикшеренүчеләргә ЯИ технологияләрен проектлау һәм гамәлгә кертү этабында әхлакый һәм социаль якларны ничек исәпкә алырга икәнлеге турында практик тәкъдимнәр бирү.

1.2.3.2. IEEE Ethically Aligned Designның төп принциплары

«Ethically Aligned Design» (алга таба — EAD) документы робот техникасы, информатика, психология, фәлсәфә һәм хокук өлкәләрендәге белгечләр төркеме тарафыннан булдырылды. EADның игътибар үзәгендә түбәндәге принциплар тора:

1. Кешегә юнәлтелү һәм автономияне хөрмәт итү. Системалар кеше кыйммәтләрен хупларга һәм көчәйтергә, әхлакый дилеммаларны хәл итүне алыштырмаска тиеш.
2. Хокуклар һәм этика белән ярашу. Проектлар универсаль кыйммәтләргә дә, җирле мәдәни нормаларга да туры килергә тиеш. IEEE социаль-мәдәни контекстларның күптөрлелеген ассызыклый һәм җирле җәмгыятьләр белән диалогка чакыра.
3. Техник ачыклык. Эшләүчеләр соңгы кулланучыга аңлаешлы алгоритмик аңлатыла алуга (explainable AI) омтылырга тиеш; иминлек нормативларына каршы килмәгәндә ачык мәгълүмат җыелмалары һәм код репозиторийлары (open data, open code) да хуплана.
4. Җаваплылык һәм хисаплылык. EAD «accountability-by-design» концепциясен тәкъдим итә[16]; анда сыйфат контроле, аудит һәм валидация механизмнары ЯИ системасының яшәү циклының һәр этабына кертелергә тиеш.
5. Мәгълүматны саклау һәм шәхси тормыш. «Privacy by Design» кирәклегенә аерым басым ясала[17] — шәхси мәгълүматның читкә чыгуын, аны ниятләнмәгәнчә куллануны һәм башка явызларча файдалануны булдырмау өчен системалы чаралар.

1.2.3.3. Практик куллану: P7000 сериясе стандартлары

Кыйммәтләр турында гомуми декларацияләргә өстәп IEEE электрон һәм интеллектуаль системалар эшләүдәге конкрет әхлакый проблемаларга юнәлтелгән P7000 стандартлары сериясен эшләде:

• P7001 — Transparency of Autonomous Systems (автоном системаларның ачыклыгы);
• P7002 — Data Privacy Process (мәгълүматның хосусыйлыгы);
• P7003 — Algorithmic Bias Considerations (алгоритмнарның алдан тискәре мөнәсәбәтен булдырмау);
• P7006 — Personal Data AI Agent (ЯИ агентлары аша шәхси мәгълүмат белән идарә итү) һ.б.

Бу документлар инженерларга программа һәм аппарат тәэминатын эшләү процессына кертелә ала торган практик ысуллар (тикшерү исемлекләре, метрикалар, тәкъдимнәр) җыелмасын бирүгә юнәлтелгән.

1.2.3.4. ЯИнең ислам этикасы өчен әһәмияте

IEEEнең «әхлакка юнәлтелгән проектлау» карашы берничә ислам принцибы белән җиңел яраша:

• «Ачыклык» (Explanatory AI) исламның гаделлек һәм алдауны булдырмый торган аңлаешлы мәгълүмат җиткерү таләбенә аваздаш.
• «Privacy by Design» шәхси серне саклау турындагы шәригать нормалары белән яраша.
• «Accountability-by-Design» гамәлләр нәтиҗәләре өчен шәхси һәм күмәк җаваплылык (мәсъүлият) ислам принцибын хәтерләтә.

Шулай итеп, оештыру мәдәнияте һәм күзәтчелек механизмнары дәрәҗәсендә шәригать нормалары исәпкә алынса, IEEEнең практик коралларын «хәләл» яки «ислам» ЯИ системалары булдыру өчен яраклаштырырга мөмкин. Эшнең алдагы текстында мөселман илләреннән эшләүчеләрнең күрсәтелгән стандартларны ничек куллануы мисаллары каралачак.

1.2.4. Европа берлеге: әхлакый кулланмалар һәм ЯИне җайга салу проекты

1.2.4.1. Европа хокук системасы контексты

Европа берлеге (ЕБ) тарихи рәвештә кеше хокукларын саклауга, демократик кыйммәтләргә һәм социаль тигезлеккә зур игътибар бирә. ЯИ өлкәсе дә искәрмә булмады: ЕБ җитәкче органнары яңа технологияләр «Digital Single Market» юнәлешендә, хосусыйлык (GDPR), кулланучылар хокукы һәм дискриминация булмау таләпләрен үтәп үсәргә тиеш дип саный.

2018 елдан башлап Европа комиссиясе берничә документта һәм инициативада формалаштырылган «ышанычлы ЯИ» (Trustworthy AI) карашын актив алга сөрә.

1.2.4.2. «Ышанычлы ЯИ өчен әхлакый җитәкче принциплар» (2019)

2019 елның апрелендә Европа комиссиясе каршындагы Югары экспертлар төркеме «Ethics Guidelines for Trustworthy AI»ны бастырды[18] (алга таба — ЕБ кулланмасы). Документта ЯИ системасы «ышанычлы» дип саналсын өчен үтәргә тиешле җиде таләп аерып күрсәтелгән:

1. Кешенең гамәл кылу иреге һәм күзәтчелеге (Human agency and oversight). Алгоритмнар кеше автономиясен какшатмаска тиеш, автоматик рәвештә кабул ителгән карарларны яңадан карау мөмкинлеген сакларга кирәк.
2. Техник ышанычлылык һәм иминлек (Technical robustness and safety). ЯИ системасы өзеклекләргә һәм явыз ниятле һөҗүмнәргә чыдам булырга, шулай ук үз тәртибен алдан фаразлау мөмкинлеген күрсәтергә тиеш.
3. Хосусыйлык һәм мәгълүмат белән идарә итү (Privacy and data governance). Мәгълүмат җыю һәм эшкәртү GDPRга туры килергә, шәхси мәгълүмат куллану зарурлыгы төгәл нигезләнергә тиеш.
4. Ачыклык (Transparency). «Алгоритмнарның аңлатыла алуы» төшенчәсен, кулланучыга кеше белән түгел, ЯИ белән аралашуын төгәл җиткерүне үз эченә ала.
5. Күптөрлелек һәм дискриминация булмау (Diversity, non-discrimination). Яшерен алдан тискәре карашлардан саклану өчен мәгълүмат җыелмаларын җентекләп тикшерү тәкъдим ителә.
6. Җәмгыять һәм әйләнә-тирә мохит иминлеге (Societal and environmental well-being). Проектлар экология, социаль структура һәм кешеләр сәламәтлеге өчен озак вакытлы нәтиҗәләрне исәпкә алырга тиеш.
7. Хисаплылык (Accountability). Аудит, вакыйгаларны тикшерү һәм төзәтү чаралары үткәрә алучы җаваплы затлар яки органнар булуын күздә тота.

1.2.4.3. Европа ясалма интеллект акты (AI Act) проекты

2021 елның апрелендә Европа комиссиясе «AI Act» проектын тәкъдим итте[19]; ул ЕБнең махсус ЯИ куллануны җайга салучы беренче зур закон акты булачак. Проект нигезендә «куркынычка юнәлтелгән караш» (risk-based approach[20]) ята; ул ЯИ системаларын куркыныч дәрәҗәләре буенча: «минималь»дән (мәсәлән, спам фильтрлау алгоритмнары) «кабул ителмәслек»кә (социаль бәяләү системалары, тәртип белән манипуляцияләү) кадәр төркемли.

• «Югары куркынычлы» системалар (мәсәлән, медицина, финанс яки хокук саклау органнарында кулланыла торганнар) катгый сертификатлау һәм күзәтчелек процедураларына буйсыначак.
• Проект шулай ук кеше хокукларына тамырдан каршы килә дип саналган ЯИ куллануның кайбер формаларын тыя (мәсәлән, җәмәгать урыннарында гражданнарны реаль вакытта күзәтү).

AI Act бозулар өчен катгый штрафлар (компаниянең гомуми әйләнешенең 6 %ына кадәр) күздә тота; бу ЕБнең норматив-хокукый механизм аша «этиканы кертүгә» җитди каравын күрсәтә.

1.2.4.4. Исламга яраклаштыру перспективалары

ЕБнең берничә илендә зур мөселман җәмәгате яшәвен һәм ислам оешмаларының актив эшләвен (мәсәлән, финанслар буенча шәригать шуралары) исәпкә алганда, «Ethics Guidelines for Trustworthy AI» һәм AI Actның күп нигезләмәләре «ислам» әхлак комплаенсы өчен нигез була ала. Бу бигрәк тә түбәндәгеләргә кагыла:

• Ачыклык һәм «Privacy by Design»ны үтәү (ул шәхси серне яклауның ислам принципларын чагылдыра).
• Дини билге буенча дискриминациягә юл куймау.
• Мәдәни һәм дини контекстны үз эченә алган, халыкның зәгыйфь төркемнәрен яклау.

Киләчәктә ЕБдәге ислам фәнни үзәкләре, дини эчтәлеккә, хәрам контентны фильтрлауга һәм мәкасыйд әш-шәригага туры килүгә өстәмә «өскорма» таләпләр формалаштырып, AI Actны шәригать хокукын (фикыһны) исәпкә алып яраклаштырыр дип көтәргә мөмкин.

1.2.5. ИХҮО, G20 инициативалары һәм милли стратегияләр

1.2.5.1. ИХҮОның ЯИ буенча принциплары (2019)

Икътисади хезмәттәшлек һәм үсеш оешмасы (ИХҮО) алдынгы Көнбатыш икътисадларын да кертеп 38 илне берләштерде һәм «OECD Principles on AI»ны бастырды[21] — 2019 елда. Бу принциплар ЕБ һәм ЮНЕСКО карашына якын, түбәндәге якларга басым ясый:

1. ЯИ кешеләргә һәм планетага файда китерергә, тотрыклы үсешкә ярдәм итәргә тиеш.
2. Мәгълүмат һәм алгоритмнар белән идарә итү системасы алдан тискәре мөнәсәбәтне булдырмаска һәм хисаплылыкны тәэмин итәргә тиеш.
3. Ачыклык һәм система карарларын аңлату мөмкинлеге таләп ителә.
4. Иминлекне, шәхси тормышны һәм кулланучы хокукларын исәпкә алуны тәэмин итәргә кирәк.

ИХҮО принциплары тәкъдим характерында иде, әмма күп милли стратегияләр өчен башлангыч нокта булды. Алар чыкканнан соң «Егермелек төркеме» (G20) 2019 елда «G20ның ЯИ буенча җитәкче принциплары»н кабул итте[22] (G20 AI Principles); алар гомумән ИХҮО принципларын кабатлый.

1.2.5.2. Милли стратегияләр: АКШ, Кытай һәм БГӘ мисаллары

Күп илләр үз милли ЯИ стратегияләрен эшләде; аларда этика мәсьәләләренә багышланган блокларны аерырга мөмкин.

• АКШ: «American AI Initiative»[23] (2019) тикшеренүләргә һәм сәнәгатьнең көндәшлеккә сәләтлелегенә ярдәм итүгә юнәлтелгән, әмма хөкүмәт шулай ук профильле этика комитетлары да булдырды (мәсәлән, Оборона министрлыгының Joint Artificial Intelligence Centerы).
• Кытай: «Яңа буын ясалма интеллектын үстерү планы»[24] (2018) 2030 елга ЯИ өлкәсендә дөнья лидеры булу максатын куя. Кытай көйләү органнары иминлеккә һәм контрольгә игътибар итә, әмма тәнкыйтьчеләр массакүләм цифрлы күзәтү һәм социаль кредит рейтингы куркынычын күрсәтә. Шул ук вакытта ЯИ буенча Ак китапта (2018) конфуциан традициясен чагылдыручы «гармония» һәм «иминлек» кыйммәтләре искә алына.
• БГӘ: Технологик яңалыкларны этика белән бергә ачык алга сөрүче ислам илләренең берсе буларак аерылып тора: БГӘдә «Ясалма интеллект министры» вазифасы булдырылган, «UAE AI Strategy 2031» чыгарылган[25]; анда «җаваплы ЯИ», шәхси тормышны яклау һәм «яңалыкларның милли мәдәният белән тигезләнеше» принциплары күрсәтелгән. Бу адымнар глобаль стандартларны шәригать нормалары белән берләштерергә омтылышны чагылдыра.

1.2.6. Халыкара актларны аналитик чагыштыру һәм аларның шәригать контекстына яраклылыгы

Саналган документларны ислам чынбарлыгына ничек яраклаштырырга мөмкин икәнен күрсәтү өчен берничә уртак нигезне аерып алырга кирәк.

1. Кешегә юнәлтелү һәм кеше абруена хөрмәт
   1. Барлык халыкара актлар (ЮНЕСКО, IEEE, ЕС) ЯИ кешелеклелек нигезләрен какшатырга түгел, җәмгыять игелегенә хезмәт итәргә тиеш дип ассызыклый.
   1. Исламда моңа охшаш принцип — гомерне, акылны, динне, мөлкәтне һәм намусны саклау (мәкасыйд әш-шәрига). Алгоритмнар бу кыйммәтләрне якларлык һәм бозмаслык итеп проектланырга тиеш.
2. Ачыклык, хисаплылык, җаваплылык
   1. Халыкара документлар ЯИнең аңлатыла алуына (explainable AI), аудит механизмнары булуына, шулай ук «җаваплы» затлар яки оешмаларны билгеләүгә чакыра.
   1. Ислам этикасында да әманәт (ышанып тапшырылган җаваплылык) һәм Бөек Аллаһ каршында рухи хисап тоту концепциясе мөһим. Практик корал — «шәригать аудиты» яки ислам этикасы комиссиясе (әлеге эштәге әхлак кодексын карагыз).
3. Дискриминация булмау һәм гаделлек
   1. ЕБ, ЮНЕСКО һәм IEEE өчен өстенлек — алгоритмик алдан тискәре карашларны бетерү.
   1. Ислам традициясендә гаделлек (‘адл) үзәк төшенчәләрнең берсе булып тора, ә раса, җенес яки дин буенча дискриминация шәригатькә каршы килә (бу махсус хокукый нечкәлекләргә кагылмаса; гомумән шәригать кешелек абруеның тигезлеген вәгазьли).
4. Шәхси тормышны һәм мәгълүматны яклау
   1. GDPR нормалары һәм шәхси мәгълүмат җыю, саклау һәм куллануга охшаш таләпләр.
   1. Шәригатьтә шәхси серне һәм хосусыйлыкны яклау дини нигезгә ия («шпионлыкның» ярамавы турында Коръән 49:12не карагыз)[26].
5. Йогынтыны бәяләү һәм алдан кисәтү карашы
   1. Халыкара документлар ЯИ кертү куркынычларын, аеруча «югары куркынычлы» өлкәләрдә, бәяләргә чакыра.
   1. Ислам карашы (истихсан, сәдд әз-зәраиг) да куркынычларны алдан анализлауны күздә тота, аеруча технология хәрамга яки иҗтимагый игелекне бозуга китерә алса.

Проблемалы яклар һәм берләштерү мөмкинлекләре

1. Автоном корал. Халыкара актларда «үтерүче роботларны» бердәм тыю әлегә юк, гәрчә күпләр ЯИне хәрби өлкәдә куллануны чикләргә чакырса да («Stop Killer Robots» кампаниясе). Ислам юриспруденциясе өчен мәсьәлә тагын да кискенрәк, чөнки корал куллану шәригать буенча сугыш алып бару кагыйдәләре белән җайга салына.
2. Әхлакый плюрализм мәсьәләсе. Глобаль стандартлар этиканың дөньяви моделенә юнәлтелгән; бу кайчак дини нормалар белән турыдан-туры берләштерүне кыенлаштыра (мәсәлән, сурәтләр, музыка, финанс алыш-бирешләренә бәйле мәсьәләләрдә). Әмма нәкъ шуның өчен универсаль принципларны шәригать күрсәтмәләре белән берләштерүче җирле ислам кодекслары кирәк.
3. Контентны җайга салу. Халыкара актлар «законсыз контентны тыю», «экстремизмнан яклау» турында сөйли, әмма «хәрам» һәм «хәләл» контентның җентекле кагыйдәләре милли хокук системалары кысаларында гына карала (мәсәлән, ислам хокукы булган илләрдә). Монда Ислам әхлак кодексы (әлеге эштәге кебек) өстәмә, махсуслашкан кулланма була ала.

1.2.7. Ислам берләшмәсе өчен әһәмияте һәм перспективалары

Соңгы елларда формалашкан ЯИ этикасының «эталоны» — җаваплылыкка югары таләп куючы халыкара документлар (ЮНЕСКО, ИХҮО, G20), төбәк документлары (AI Act проектлары белән ЕБ), һөнәри документлар (IEEE) һәм милли стратегияләрнең берләшмәсе. Ислам контекстына карата берничә өметле юнәлешне аерырга мөмкин:

1. Шәригать таләпләрен һәм халыкара стандартларны берләштерүче милли әхлак нормативларын булдыру.
   1. Мисаллар инде бар — Согуд Гарәбстаны (KSA AI Ethics Principles)[27], БГӘ (UAE AI Strategy)[28].
   1. Киләчәктә төбәкара ислам стандартлары барлыкка килергә мөмкин (Ислам хезмәттәшлеге оешмасы карамагында).
2. «Ислам ЯИсе» өлкәсендә ислам компетенция үзәкләрен үстерү.
   1. IEEEгә охшаш рәвештә, фикыһ һәм IT белгечләре техник кулланмалар эшләячәк структура төзергә мөмкин (мәсәлән, «шәригатькә яраклаштырылган P7000»).
   1. Ислам принципларын (мәсләхәт, сәдд әз-зәраиг, истихсан) проектлау буенча методик әсбаплар дәрәҗәсендә берләштерү.
3. ЯИ продуктларына «шәригать аудиты» кертү.
   1. Финансларда ислам аудиты булган кебек (банклар каршындагы шәригать күзәтчелек шурасы), алгоритмнарның ЯИ ислам этикасы кодексына туры килүен бәяләүче махсус комиссияләр төзергә мөмкин (эшебезнең бүлекләрендә тасвирланганча).
   1. Мөселман аудиториясенең ышанычын арттыручы «Шәригать ягыннан тикшерелгән ЯИ» сертификатлары бирү.
4. Мөселман илләренең ЯИ этикасы буенча глобаль форумнарда катнашуы.
   1. Мөһим карарлар кабул ителә торган ЮНЕСКО, БМО, G20, OECD кысаларында, ислам берләшмәсе позициясен дини-хокукый тәгълиматлар һәм мәдәни традицияләр белән дәлилләп ныгытырга кирәк.

Шулай итеп, халыкара стандартлар һәм җайга салу актлары шәригатьнең үзенчәлегенә каршы килми; киресенчә, күп яктан алар исламның социаль җаваплылык, гаделлек һәм кешенең әхлакый кыйммәте турындагы күзаллаулары белән яраша. Әмма аларны мөселман җәмгыятьләрендә гамәлгә ашыру өчен дини һәм юридик нечкәлекләрне исәпкә алырлык җирләштерелгән кулланмалар һәм кодекслар кирәк. Шундый документларның берсе (ЯИ куллануның Ислам әхлак кодексы) әлеге диплом эше кысаларында тәкъдим ителгән.

1.2 бүлеге буенча нәтиҗәләр

1. Универсаль принциплар. ЯИ этикасы өлкәсендәге хәзерге халыкара документлар (ЮНЕСКО тәкъдиме, IEEE инициативалары, ЕБ кулланмасы, ИХҮО, G20 принциплары) алгоритмнарның ачыклыгы, шәхси мәгълүматны саклау, дискриминация булмау һәм җәмгыять мәнфәгатьләрен исәпкә алу мәсьәләләрендә югары килешү дәрәҗәсен күрсәтә. Аларның үзәгендә потенциаль явызларча файдалануны чикләргә һәм кеше абруен якларга омтылган, кешене үзәккә куючы парадигма тора.
2. Этиканың институциональләшүе. ЮНЕСКО һәм ИХҮО дәрәҗәсендәге оешмалар, шулай ук төбәк структуралары (ЕБ) һәм һөнәри ассоциацияләр (IEEE) декларатив принципларны гына түгел, практик гамәлгә кертү механизмнарын да эшли: стандартлар (P7000), регламентлар (AI Act), йогынтыны бәяләү методологияләре (impact assessment). Бу процесс ЯИ белән идарә итүнең глобаль архитектурасын формалаштыра.
3. Мәдәни-дини яраклаштыру. Дөнья берләшмәләренең, шул исәптән ислам берләшмәсенең дә, күптөрлелеген исәпкә алып, бу документлар гадәттә «мәдәни күптөрлелеккә хөрмәт» игълан итә. Әмма бу идеяне конкрет тормышка ашыру милли хөкүмәтләргә һәм җирле һөнәри берләшмәләргә йөкләнә. Ислам контексты өчен принципларны шәригать нормаларына (мәкасыйд әш-шәрига), хәләл/хәрам таләпләренә, дини күзәтчелек кирәклегенә яраклаштыру аеруча мөһим.
4. Ислам карашы перспективасы. Ислам дөньясы бу универсаль стандартларга таянып, аларны үзенең хокукый (фикыһ) һәм әхлакый күрсәтмәләре белән тулыландыра ала. ЯИнең Ислам әхлак кодексын булдыру һәм тарату, дини әһәмиятле мәсьәләләрне (сурәтләр, аудио, финанс операцияләре, дини киңәшләр һ.б.) җентекле җайга салуны тәкъдим итеп, халыкара нормаларны шәригать традициясе белән берләштерә ала. Шулай итеп, ислам илләре һәм берләшмәләре аерым калмый, ә дини-хокукый үзенчәлекләрен саклаган хәлдә глобаль дискурска кушыла.
5. Практик әһәмияте. Халыкара стандартларга (IEEE, ЮНЕСКО, ЕС) юнәлү мөселман эшләүчеләргә һәм компанияләргә глобаль базарга чыгу мөмкинлеге бирә, ышаныч дәрәҗәсен һәм продуктлар сыйфатын күтәрә. Сертификатлау, «ЯИ этикасы» принципларына туры килү көндәшлек өстенлегенә әверелә.

Бу якларның барысы да әлеге эшнең таррак, әмма тирән темасына — шәригать үзенчәлекләрен һәм заманча технологик чынбарлыкны исәпкә алып ЯИ өчен ислам әхлак кодексын формалаштыруга күчү өчен нык нигез тудыра. Киләсе бүлекчәдә (1.3) җаваплы ЯИ принципларын куллануны күрсәтүче практик очраклар каралачак, ә 2 нче бүлектә, ин шәә Аллаһ, ислам парадигмасының үзенчәлегенә һәм ЯИ этикасының дини-хокукый нигезләренә күчәчәкбез.

1.3. Җаваплы ЯИ принципларын гамәлгә ашыруның практик очраклары һәм мисаллары

1.3.1. Җаваплы ЯИне гамәлдә куллануның гомуми юнәлешләре

Соңгы елларда без ясалма интеллектны кеше эшчәнлегенең барлык өлкәләренә: медицина һәм мәгарифтән муниципаль идарәгә һәм дини киңәш бирүгә кадәр кертү масштабының тиз киңәюен күзәтәбез. Шул ук вакытта әхлакый якларга игътибар арту — алгоритмнарның ачык булмавы, мөмкин булган дискриминация, шәхси тормышны бозу, шулай ук җәмгыятьнең социаль һәм рухи тотрыклылыгына янаулар белән бәйле куркынычларны аңлауның табигый нәтиҗәсе.

Түбәндә без «җаваплы ЯИ» принциплары гамәлдә кулланыла торган берничә чын очракны һәм проектны карарбыз. Шул ук вакытта максатыбыз — чишелешләрнең техник яки коммерция кыйммәтен күрсәтү генә түгел, оешмаларның ясалма интеллект этикасының халыкара (кайбер очракларда дини дә) стандартларына ничек туры килергә тырышуын күрсәтү.

Әлеге диплом эше контекстында ике өлеш аеруча мөһим:

1. Универсаль әхлак нормаларын үтәү (ачыклык, гаделлек, мәгълүматны саклау, җаваплылык).
2. Ислам кыйммәтләрен исәпкә алу (шәригатькә, әхлакка туры килү, иманга хөрмәт, хәрам функцияләр булмау), кулланырга мөмкин булган очракларда.

1.3.2. Сәламәтлек саклау һәм медицина кушымталары: IBM Watson Health мисалы

1.3.2.1. Проектка кыскача күзәтү

IBM Watson Health[29] — диагностика һәм шәхескә яраклаштырылган медицина өлкәсендә ясалма интеллект технологияләрен куллануның беренче һәм иң танылган мисалларының берсе. Система төрле авыруларны, шул исәптән онкологик авыруларны дәвалау буенча тәкъдимнәр бирү өчен медицина язмаларын, лаборатория мәгълүматын һәм фәнни басмаларны анализларга тырыша.

Төп идея — табибларның гаять зур мәгълүмат күләмнәрен өйрәнүче когнитив системадан «икенче фикер» алуы. Шул ук вакытта эшләүчеләр «җаваплы ЯИ» принципларын үтәү турында белдерә, аерым алганда:

• Ачыклык һәм ышаныч: IBM машина өйрәнүе ысуллары һәм анализланган мәгълүмат күләме турында гомуми белешмә бастыра (гәрчә «Watson for Oncology»ның җентекле архитектурасы тулысынча ачык булмаса да).
• Хосусыйлыкны саклау: пациент мәгълүматы АКШтагы HIPAA (Health Insurance Portability and Accountability Act) һәм башка илләрдәге охшаш стандартлар буенча шифрлана һәм шәхессезләндерелә [2, 40 б.].
• Хисаплылык: соңгы клиник карарлар өчен ЯИ түгел, һаман да табиблар җаваплы; бу күп әхлак кодексларының, шул исәптән ислам кодексларының да принципларына туры килә (аларда гомергә һәм сәламәтлеккә тәэсир итүче карар һәрчак табиб кешегә йөкләнә).

1.3.2.2. Әхлакый һәм дини өлеш

Ислам нормалары контекстында әлеге проект түбәндәгеләргә бәйле сораулар тудырырга мөмкин:

1. Биометрик мәгълүмат куллану: Шәхси мәгълүматны яклауга нигезләнгән ислам хокукында геном мәгълүматын һәм авыру тарихларын дөрес саклау мөһим.
2. Гомер һәм үлем турында карарлар кабул итү: Онкологиядә дәвалау мәсьәләсе паллиатив ярдәм, әгъзалар күчереп утырту һәм башка катлаулы шәригать яклары белән бәйле очраклар була. Мондый карарлар «автоматик» рәвештә түгел, ә шәригать җайга сала торган мәсьәләләргә кагылса (мәсәлән, билгеле дару компонентларын куллану), табиблар һәм дини белгечләр катнашында кабул ителергә тиеш.
3. «Мәкасыйд әш-шәрига» белән яраштыру (гомерне саклау): Гомумән диагностиканы хуплау һәм дәвалауның нәтиҗәлелеген арттыру шәригатьнең гомерне саклау максатларына туры килә. Ачыклык нормалары үтәлсә һәм хәрам компонентлар (мәсәлән, дарулардагы рөхсәт ителмәгән кушылмалар) булмаса, мондый ЯИне куллану күбрәк хуплана.

Шулай итеп, IBM Watson Health җаваплы ЯИ принципларын өлешчә кертүнең уңышлы мисалын күрсәтә. Әмма ислам контексты өчен өстәмә «шәригать аудиты» эшләргә кирәк; бу мондый технологияләрне кулланучы клиникаларга дини киңәшчеләрне җәлеп итүне күздә тота.

1.3.3. Финанс чишелешләре: ислам банкингы һәм «шәригать» хезмәтләре

1.3.3.1. Ислам финансларының автоматлаштырылган платформалары

Ислам финанслары секторында куркынычларны анализлау, мошенниклыкны ачыклау (fraud detection), кредит бәяләве һәм хәләл инвестицияләр буенча киңәш бирү өчен ЯИгә нигезләнгән чишелешләр көннән-көн активрак кулланыла. Мисал итеп Wethaq[30] (БГӘ) платформасын китерергә мөмкин; ул «сүкүк» (ислам облигацияләре) чыгару һәм алар белән идарә итү өчен блокчейн һәм машина өйрәнүе алгоритмнарын куллана.

Шулай ук банкларның клиентларның хәләл кредитлау шартлары, ислам контрактларының (мурабаха, иҗарә, мөдараба) үзенчәлекләре һ.б. турындагы сорауларына җавап бирүче чат-ботлар кертү очраклары бар. Шул ук вакытта җавапларның дини дөреслеге һәм шәригатькә каршы килгән «тәкъдимнәр» булмау гаять мөһим.

1.3.3.2. Ислам банкингында җаваплы ЯИ принциплары

• Рибага (процентка акча бирүгә) юл куймау: Процентларны исәпләүче алгоритмнар риба тыюына кергән структураларны төшереп калдырырга тиеш. Ислам финанслары өчен эшләнгән платформалар тиешле фәтваларга һәм шәригать шуралары карарларына таянырга тиеш.
• Алыш-бирешләр төзелешенең ачыклыгы: Ислам хокукында алыш-бирешләр ике якка да ачык булырга тиеш (билгесезлек яки яшереп калдыру ярамый). Димәк, ЯИ системалары финанслау шартлары, керем чыганаклары һәм мөмкин булган куркынычлар турында тулы мәгълүмат бирергә тиеш.
• Гаделлек һәм дискриминациядән саклану: Кредит рейтинглары һәм скоринг модельләре кайчак клиентларны географик яки этник билге буенча кимсетергә мөмкин. Ислам банклары алгоритмнарда гаделлек һәм тигезлек принцибын бозучы мондый дискриминация булмавын тикшерергә омтыла.
• Шәригать шурасы аудиты һәм хуплавы: Зур ислам банкларының күпчелегендә технологик чишелешләрне тикшерүче шәригать шуралары бар. ЯИ кулланганда алгоритмнарга өстәмә аудит үткәрү максатка ярашлы.

1.3.3.3. Практик мисал: Al Rajhi Bank (Согуд Гарәбстаны)

Иң зур ислам банкларының берсе Al Rajhi Bank 2019 елдан транзакцияләрне анализлау һәм шәхескә яраклаштырылган финанс тәкъдимнәре өчен автоматлаштырылган системалар кертте. Система шәригать контрактлары базасына таянып, операцияләрнең хәләл таләпләренә туры килүен автоматик тикшерә. Шул ук вакытта банк «кеше күзәтчелегенең» мөһимлеген ассызыклый — алгоритм ышанмаган һәр гадәти булмаган очрак шәригать контроле командасына тапшырыла.

Al Rajhi Bank тәҗрибәсе заманча технологияләрне (big data, машина өйрәнүе) дини-хокукый процедуралар (шәригать күзәтчелеге, фәтвалар) белән берләштерү финанс продуктының «исламга тәңгәллеге» принцибын саклап, көндәлек эшнең бер өлешен нәтиҗәле автоматлаштырырга мөмкинлек бирүен күрсәтә.

1.3.4. Белем бирү платформалары һәм онлайн курслар: җайлашучан укыту системалары

1.3.4.1. «Adaptive Learning» һәм ЯИ этикасы

Мәгариф өлкәсендә ЯИ җайлашучан уку курслары ясау өчен кулланыла: система, шәхси тәкъдимнәр формалаштыру өчен, тест нәтиҗәләрен һәм укучының шәхси алгарышын анализлый. Мондый чишелешләрне Coursera, EdX, Duolingo кебек һәм башка компанияләр алга сөрә.

• Duolingo, мәсәлән, уку юлын шәхескә яраклаштырып, сүзләрне һәм грамматик конструкцияләрне кабатлауның «оптималь» аралыкларын билгеләү өчен машина өйрәнүен куллана.
• Coursera җавапның стилен һәм логикасын анализлап, язма биремнәрне автоматик тикшерү (auto-grading) коралларын сыный.

1.3.4.2. Белем бирү технологияләрендә җаваплы ЯИ принциплары

1. Психологик басымга юл куймау: Җайлашучан платформалар укучыны артык көчле «этәреп», стресс яки бәйлелек тудырырга мөмкин. Әхлакый кулланмалар (мәсәлән, мәгарифтә ЯИ буенча UNESCO Recommendation) мотивация белән уңайлы уку мохитен саклау арасында акыллы тигезлек таләп итә.
2. Гаделлек: Интеллектуаль укыту системаларына керү мөмкинлеге өстәмә тигезсезлек тудырырга тиеш түгел. Мондый технологияләр социаль яктан якланмаган төркемнәр өчен дә мөмкин булырга тиеш дип санала; ислам контекстында бу зәгыйфь катламнар турында кайгырту принцибы белән яраша.
3. Контентның мәдәни һәм дини үзенчәлекләрен исәпкә алу: Әхлакый мәсьәләләргә кагылган предметлар турында сүз барса, алгоритмның кулланучылар инануларына каршы килгән кыйммәтләрне пропагандаламавы мөһим. Ислам илләрендә яки ислам уку йортларында хәрам контентны (мәсәлән, порнографик яки Аллаһны хурлаучы материалларны) төшереп калдыра торган махсус «фильтр» кертелергә мөмкин.

1.3.4.3. Ислам онлайн платформалары: Madinah e-Learning

Берничә ислам белем бирү проектында, мәсәлән, MeeM Academiaкебекләрендә, Коръән һәм хәдисләрне читтән торып укыту өчен ЯИ платформаларын тәҗрибә рәвешендә куллану бара. Quran Tutor AI системасы [31](пилот проект) сөйләмне тануны, тәҗвиднең (Коръән уку кагыйдәләренең) дөреслеген тикшерүне, шулай ук хифзны һәм дини текстларны аңлауны яхшырту өчен җайлашучан күнегүләрне үз эченә ала.

Quran Tutor AIның төп функцияләре:

• Тәҗвидне шунда ук төзәтү Кушымта кулланучының әйтелешен реаль вакытта анализлый, хаталарны ачыклый һәм аларны төзәтү буенча шунда ук тәкъдимнәр бирә; бу квалификацияле укытучыга даими мөрәҗәгать итә алмаган кешеләр өчен аеруча файдалы.
• Шәхескә яраклаштырылган укыту Система һәр кулланучының белем дәрәҗәсенә һәм уку тизлегенә җайлаша, шәхси дәрес планнары һәм күнегүләр тәкъдим итә; бу материалны нәтиҗәлерәк үзләштерүгә ярдәм итә.
• Ятлауны (хифзны) хуплау Аралыклы кабатлау ысулларын һәм интерактив күнегүләрне кулланып, кушымта кулланучыларга Коръән аятьләрен нәтиҗәле ятларга һәм үз алгарышын күзәтергә ярдәм итә.
• Интерактив элементлар һәм уенлаштыру Мотивацияне, аеруча балалар арасында, күтәрү өчен кушымтага викториналар, биремнәр һәм бүләкләр системасы кертелгән; бу уку процессын мавыктыргычрак итә.
• Тәүлек буе куллану мөмкинлеге, 24/7 Кулланучылар үзләренә уңайлы теләсә кайсы вакытта һәм теләсә кайсы урыннан шөгыльләнә ала; бу традицион дәресләргә йөрү мөмкинлекләре чикләнгән кешеләр өчен аеруча мөһим.

Бу мисал заманча технологияләрнең дини белем бирүне көчәйтүгә юнәлтелә алуын күрсәтә; бу исламның файда принцибы һәм белемгә омтылыш белән яраша.

 1.3.5. Шәһәр идарәсе һәм җәмәгать иминлеге: видеокүзәтү системаларының әхлакый яклары

1.3.5.1. «Акыллы» шәһәр (Smart City) системалары

Дөньяның күп мегаполисларында шәһәр инфраструктурасының төрле яклары, шул исәптән транспорт агымнары, чүп җыю, электр энергиясе һәм җәмәгать иминлеген тәэмин итү белән идарә итү өчен ясалма интеллектка (ЯИ) нигезләнгән «акыллы» системалар кертелә. Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендәге «Smart Dubai» проекты мондый карашның ачык мисалы булып тора.

«Smart Dubai» проектында ЯИ куллануның төп юнәлешләре:

1. Транспорт агымнары белән идарә итү:
   1. Дубайның юллар һәм транспорт департаменты (RTA) светофорлар эшен оптимальләштерү һәм бөкеләрне киметү өчен ЯИ һәм цифрлы игезәкләр технологияләрен кулланучы юл хәрәкәте белән идарә итү системаларын кертә.
   1. 2030 елга шәһәрдәге барлык сәфәрләрнең 25%ы ЯИ идарә иткән автоном транспорт чараларында башкарылыр дип планлаштырыла.
2. Җәмәгать иминлеге:
   1. Дубай полициясе видеокамералардан мәгълүмат анализлау өчен ЯИне, шул исәптән йөз тану һәм фаразлы аналитика технологияләрен куллана; бу җинаятьчелек дәрәҗәсен киметүгә һәм хокук саклау органнарының нәтиҗәлелеген арттыруга ярдәм итә.
   1. Шәһәрдә җинаятьләрне күзәтү һәм булдырмау өчен меңләгән видеокүзәтү камерасы мәгълүматын берләштерүче «Oyoon» системасы эшли.
3. Электр энергиясе белән идарә итү һәм тотрыклы үсеш:
   1. 2050 елга чыгарылмаларны нульгә җиткерү стратегиясе кысаларында Дубай кояш электр станцияләренең һәм интеллектуаль энергия челтәрләренең эшен оптимальләштерү өчен ЯИ куллана, энергиянең нәтиҗәле бүленүен һәм куллануны фаразлауны тәэмин итә.
4. Акыллы шәһәр хезмәтләре:
   1. Dubai Now кушымтасы, кулланучы тәҗрибәсен яхшырту өчен ЯИ кулланып, шәһәр халкына 130дан артык дәүләт хезмәтенә, шул исәптән счетлар түләүгә, лицензияләрне озайтуга һәм гаризаларны күзәтүгә керү мөмкинлеге бирә.
   1. ЯИгә нигезләнгән Rashid виртуаль ярдәмчесе шәһәр халкына һәм бизнеска тәүлек буе ярдәм күрсәтә. ierek.com
5. Калдыклар белән идарә итү:
   1. Шәһәрдә чүп җыю маршрутларын оптимальләштерү һәм эшкәртү нәтиҗәлелеген арттыру өчен ЯИ кулланучы интеллектуаль калдыклар белән идарә итү системалары кертелә.

Шулай итеп, «Smart Dubai» проекты ЯИне шәһәр тормышының төрле якларына берләштерү мегаполисның нәтиҗәлелеген, тотрыклылыгын һәм иминлеген ничек арттыра алуын күрсәтә.

Шул ук вакытта шәхси тормышмәсьәләсе туа: мәгълүматны (аеруча йөз биометрикасын) саклау һәм куллануның төгәл регламенты билгеләнмәсә, киң видеокүзәтү шәхси сергә хокукны бозарга мөмкин. Ислам хокукында да шәхси киңлекне яклау мөһим.

1.3.5.2. «Җаваплы» акыллы шәһәр принциплары

• Мәгълүмат җыюны минимумга төшерү: Әхлакый таләпләр буенча (мәсәлән, ЕБдәге Guidelines for Trustworthy AI) видео һәм аудиоязмаларны җыю һәм саклау «кирәктән артыгын җыймау» принцибына (data minimization) туры килергә тиеш.
• Дискриминациясез йөз тану: Йөз тану (facial recognition) системалары тикшеренүчеләр (аерым алганда, Joy Buolamwini һәм Timnit Gebru) күп тапкыр хәбәр иткән раса яки гендер дискриминациясеннән сакланырга тиеш. Ислам контекстында бу — тигезлек принцибы (этник билге буенча өстенлек юк).
• Чамалылык (сәдд әз-зәраиг): Исламның «зыянны булдырмау» хокукый концепциясе технологияне җитәрлек нигезсез кулланырга ярамавын күздә тота. Иминлеккә чын куркыныч булмаса, йөз тануны һәркайда куллану чамасыз дип саналырга мөмкин.

1.3.5.3. NEOM «акыллы шәһәре» (Согуд Гарәбстаны) һәм аның сынаулары

Согуд Гарәбстанында киләчәккә юнәлтелгән «NEOM шәһәре» төзелә[32]. Презентацияләр буенча, анда ЯИ технологияләре киң кулланылачак: автоном транспорт чаралары, шул исәптән туристлар һәм хаҗилар өчен дә ярдәмче роботлар.

NEOM — ил икътисадын үзгәртүгә һәм югары технологияле инфраструктураны үстерүгә юнәлтелгән «Vision 2030» стратегиясе кысаларындагы киң колачлы инициатива. Проект шәһәр тормышының төрле якларына, шул исәптән транспортка, туристларга һәм хаҗиларга хезмәт күрсәтүгә ясалма интеллект (ЯИ) технологияләрен актив кертә.

NEOM проектында ЯИ куллану

1. Автоном транспорт: NEOM коры җирдә, һавада һәм диңгездә хәрәкәт итү өчен автоном чишелешләрне үз эченә алган тотрыклы һәм өзлексез бәйләнгән транспорт экосистемасы төзергә планлаштыра. Проект тулысынча яңартыла торган энергия чыганакларында эшләүче акыллы, уртак һәм тотрыклы җәмәгать транспорты системасын үстерүгә юнәлтелгән.
2. Ярдәмче роботлар: NEOM кысаларында ярдәмче роботларны төрле өлкәләрдә, шул исәптән кунакханә хезмәтләрендә һәм туристларга хезмәт күрсәтүдә киң куллану планлаштырыла. Роботлар саны шәһәр халкы саныннан артыр дип көтелә; бу аның югары технологияле характерын ассызыклаячак.

NEOMнан тыш инициативалар

NEOMнан тыш, Согуд Гарәбстаны хаҗиларга хезмәт күрсәтүне яхшырту өчен ЯИ технологияләрен кертә. Мәсәлән, 2024 елда хаҗ һәм гомрә йолаларын үтәүдә хаҗиларга ярдәм итү өчен билгеләнгән «Остаз робот» тәкъдим ителде. Бу робот 12 телдә, шул исәптән гарәп, инглиз, француз, рус һәм кытай телләрендә мәгълүмат бирә һәм интерактив аралашу өчен сенсор экран белән җиһазландырылган.

Шулай итеп, NEOM проекты һәм Согуд Гарәбстанындагы башка инициативалар илнең ЯИ технологияләрен шәһәр һәм дини тормышның төрле якларына берләштерергә омтылуын күрсәтә; бу «Vision 2030» стратегиясенең максатларына туры килә.

Бер яктан, югары технологияле инфраструктурага басым ясала; бу икътисадны һәм хезмәтләрне яхшыртырга мөмкин. Икенче яктан, тәнкыйтьчеләр тоталь видеокүзәтү куркынычларын һәм шәхси тормышка янауларны күрсәтә. Согуд Гарәбстаны Корольлегенең шәригать шурасы вәкилләре шәхси тормышка карата ислам этикасын бозмас өчен җыелган мәгълүматка керүне төгәл җайга салу зарурлыгын билгели.

Шулай итеп, акыллы шәһәрләр мисалы шәһәр мохите күләмендә ЯИ керткәндә җаваплы ЯИ принциплары иминлек, нәтиҗәлелек һәм шәхси сергә хөрмәт арасында катлаулы тигезлек таләп итүен күрсәтә. Ислам дөньясында бу өстәмә дини-хокукый дәрәҗә ала, чөнки тиешле ризалык һәм ышанычлы саклау гарантияләре булмаса, шәхси мәгълүмат җыю «әманәтне» бозу дип каралырга мөмкин.

1.3.6. Дини чат-ботлар һәм киңәш бирү системалары

1.3.6.1. Дини чат-ботларның табигате

Дини чат-ботлар (шул исәптән ислам чат-ботлары) мәгърифәтчелек максатларында ешрак кулланыла: җомга вәгазе, ураза, зикерләр, хәләл туклану, намаз кагыйдәләре һ.б. турында сорауларга җавап бирә. Мондый хезмәтләр мессенджерларда (Telegram, WhatsApp) һәм веб-сайтларда эшли ала. Мисал — «Ask the Mufti», «Imanify», «Mufti.ai», «Digital Mufti», «Chat Islam Bot» һ.б. чат-ботлар.

Үзенчәлекләре һәм функцияләре:

Куллану мөмкинлеге: Бу чат-ботларның күпчелеге популяр мессенджерлар һәм веб-платформалар аша кулланыла, бөтен дөнья кулланучыларына җиңел керү мөмкинлеге бирә.

Күптеллелек: Кайбер ботлар берничә телне, шул исәптән гарәп, инглиз, француз, рус һәм кытай телләрен хуплый; бу аларны киң аудитория өчен аңлаешлы итә.

Интерактивлык: Кулланучылар реаль вакытта сораулар бирә һәм ышанычлы ислам чыганакларына нигезләнгән җаваплар ала ала.

Белем бирү ресурслары: Кайбер платформалар ислам гамәленең төрле яклары буенча мәкаләләр, видеодәресләр һәм кулланмалар кебек өстәмә материаллар тәкъдим итә.

Шулай итеп, ислам чат-ботларын мәгърифәтчелек максатларында куллану көннән-көн киңрәк тарала, мөселманнарга һәм Ислам белән кызыксынучы кешеләргә дөрес мәгълүмат алуның уңайлы юлын бирә.

1.3.6.2. Дөреслек һәм контроль сынаулары

1. Контент сыйфаты проблемасы: ЯИ моделе хәдисләрдән цитаталарны «буташтырса» яки аларны дөрес аңлатмаса, автоматик җавап ясау хаталарга, хәтта адашуга китерергә мөмкин.
2. Валидация таләбе: Безнең Ислам әхлак кодексында күрсәтелгәнчә, адашуларны булдырмау өчен дини контент «икеләтә тикшерү» — алгоритмик һәм эксперт тикшерүе — узарга тиеш.
3. Җаваплылык: Шәригать буенча ЯИ әхлакый җаваплылык тота алмый. Димәк, чат-бот хуҗалары һәм эшләүчеләре ботның компетенция чикләрен билгеләргә һәм фәкыйһ күзәтчелеген тәэмин итәргә тиеш.

1.3.7. Дипфейклар һәм мультимодаль контент: «Deepfake Detection Challenge» мисалы

1.3.7.1. Дипфейкларның технологик куркынычлары

Кешеләр чынбарлыкта әйтмәгән яки эшләмәгәнне әйткән яисә эшләгән «чынбарлыкка охшаш» ялган видеолар (дипфейклар дип атала) ясау мөмкинлекләре җитди әхлакый һәм социаль борчулар тудыра. Мондый манипуляцияләр өчен ЯИ куллану ялган шаһитлек таралуга, кешеләрне, дини абруй ияләрен, сәясәтчеләрне каралауга китерергә мөмкин.

Ислам этикасы (һәм теләсә нинди башка системалаштырылган әхлак тәгълиматы) күзлегеннән ялган, яла ягу, алдау ярамый. Кешеләрне фетнәгә кертә ала торган дипфейклар ясауда катнашу — технологияне явызларча файдалану гамәле.

1.3.7.2. Deepfake Detection Challenge (Facebook, Microsoft)

Дипфейкларны явызларча куллануга каршы тору өчен 2019–2020 елларда Facebook (РФ территориясендә тыелган), Microsoft һәм партнерлар катнашында Deepfake Detection Challenge инициативасы үткәрелде. Максат — «синтезланган» видеоларны нәтиҗәле ачыклаучы алгоритмнар эшләү. Нәтиҗәләр заманча модельләрнең 65–80 % төгәллеккә ирешә алуын, әмма әле идеаль булмавын күрсәтте.

• Зыянны булдырмау принцибы: Бу тикшеренүләр манипуляцияләрне киметүгә юнәлтелгән һәм җәмгыятьне агрессив мәгълүмати йогынтыдан яклый.
• Хисаплылык: Бәйгене оештыручылар ялган контентның киң таралуын булдырмау өчен социаль челтәрләрнең һәм IT компанияләренең дипфейкларны ачыклау чараларын кертергә тиешлеген ассызыклый.

1.3.7.3. Ислам перспективасы

Дипфейкларны ислам күзлегеннән караганда түбәндәгеләр аеруча мөһим:

• Дини шәхесләрнең образларын бозып күрсәтүнең ярамавы: Пәйгамбәрләр яки хөрмәтле галимнәр катнашында ялган видео ясау авыр бозу дип бәяләнергә мөмкин.
• Кимсетүне яки яла ягуны тыю: Коръән буенча[33] (49:11–12), яла ягу һәм мыскыллау ярамый; дипфейклар контекстында бу авыр нәтиҗәләргә (яла ягылган кеше, дини җәнҗал һ.б.) китерергә мөмкин.
• Блоклау механизмнарын куллану: Ислам илләрендәге ЯИ эшләүчеләр хәрам контентны булдырмау өчен дипфейкларны фильтрлау һәм тану системаларын кертү бурычын үз өстенә ала ала (безнең Кодекстагы «human-in-the-loop»ны карагыз).

Шулай итеп, дипфейклар белән бәйле очраклар әхлакый һәм дини нормаларны бозуның туры куркынычын, шулай ук глобаль катнашучыларның каршы тору коралларын булдыру буенча күмәк тырышлыгын күрсәтә.

1.3.8. Социаль челтәрләрдә киңәш бирү системалары һәм манипуляция мәсьәләсе

1.3.8.1. Киңәш бирү алгоритмнары (Recommendation systems)

Социаль челтәрләр кулланучыларга, аларның өстенлекләренә нигезләнеп, эчтәлек тәкъдим итү өчен ЯИ алгоритмнарын киң куллана. Бу «мәгълүмат күбекләре» (filter bubbles) барлыкка килүгә, радикаль карашларның ныгуына һәм кулланучыларның хисләре белән манипуляцияләүгә (ингл. «emotional contagion») китерергә мөмкин.

• Этик проблема: компанияләргә кулланучының платформада булу вакытын озайту, кайвакыт коткы таратучы материаллар хисабына да, файдалы. Бу этикадагы «зыян китермә» (non-maleficence) принцибына каршы килә.
• Ислам ягы: социаль челтәрләр белән чамадан тыш мавыгу бәйлелек тудырырга, уртачалык принцибына каршы килергә һәм, фильтр булмаса, рөхсәт ителмәгән (хәрам) эчтәлекне карауга китерергә мөмкин.

1.3.8.2. Үз-үзен җайга салу омтылышлары

2021–2022 елларда берничә социаль челтәр (YouTube, TikTok) кулланучыларга тәкъдимнәр белән өлешчә идарә итү мөмкинлеген биргән өстәмә көйләүләр кертте: конкрет темаларны «тәкъдим итмәскә» дип күрсәтү, шулай ук «миңа бу эчтәлек ни өчен күрсәтелде» билгеләрен күрү. Бу — ачыклыкка таба адым, әмма ул шактый чикләнгән булып кала [28, 34–36 б.].

1.3.8.3. Киңәш бирү системаларын исламча проектлау перспективалары

Теориядә «исламлаштырылган» социаль челтәрне яки платформаны күз алдына китерергә мөмкин: анда төп өстенлек — хәрам эчтәлекнең һәм кулланучыны чиксез тасмага «бәйләп куючы» этик яктан теләнмәгән алгоритмнарның булмавы. Моның өчен түбәндәгеләр кирәк булырга мөмкин:

• Темалар фильтры: ислам әхлагына каршы килгән эчтәлекне автоматик блоклау (порнография, яла ягу, исламофобия һ.б.).
• Аңлы катнашу принцибы: социаль челтәрләргә чамадан тыш чуму булмасын өчен куллану вакытын чикли торган «таймер» кую мөмкинлеге («digital well-being» дип аталган төшенчә).
• «Сәдд әз-зәраигъ» механизмнары: мөмкин булган зарарлы сценарийларны булдырмау (мәсәлән, дини билге буенча дошманлыкка өндәүне).

Әлегә мондый глобаль проектлар күп түгел, әмма аерым ислам кушымталары, мәсәлән, Коръән һәм хәдисләр уку өчен булганнары, рөхсәт ителгән дини чикләрдә «тәкъдим ителгән эчтәлек» бирергә инде тырыша.

1.3.9. Гамәли мисаллардан нәтиҗәләр һәм сабаклар

Чын проектлар һәм башлангычларны анализлау күрсәткәнчә, җаваплы ЯИ принциплары (ачыклык, мәгълүматларны саклау, дискриминациягә юл куймау, кеше күзәтүе) акрынлап теоретик декларацияләр кысаларыннан чыга һәм технологияләрнең көндәшлеккә сәләтлелеге, җәмәгать тарафыннан танылуы критерие була. Компанияләр, дәүләт структуралары һәм тикшеренү институтлары ешрак түбәндәгеләрне эшли:

1. Этиканы оештыру дәрәҗәсендә беркетә: «этика комитетлары» төзи, «этика буенча җаваплы зат» вазифасын кертә, алгоритмнарга эчке «аудитлар» үткәрә.
2. Халыкара стандартларга юнәлә (мәсәлән, ЮНЕСКО тәкъдимнәренә, IEEE принципларына) һәм юридик, абруйга бәйле хәвефләр белән очрашмас өчен закон проектларына (Европа берлегендә AI Act) таяна.
3. Мәдәни һәм дини үзенчәлекләрне исәпкә алырга тырыша: ислам җәмгыятьләрендә бу аеруча мөһим, чөнки шәригать эчтәлеккә өстәмә чикләүләр куя һәм ЯИнең дини функцияләренә илаһи бәя таләп итә.

Шул ук вакытта, теоретик идеаллар белән чагыштырганда, гамәлдә берничә кыенлык кала:

• Техник чикләүләр (тирән нейрон челтәрләренең җитәрлек аңлатыла алмавы).
• Мәнфәгатьләр каршылыгы (коммерция һәм этика каршылыгы).
• Фәнара караш зарурлыгы: ЯИ белгечләре һәм юристлар/дин галимнәре тыгыз хезмәттәшлек итәргә тиеш.

Ислам дөньясында бу кыенлыкларның барысы да бер үк вакытта шәригать принципларына туры килү һәм карарларны дин галимнәре белән килештерү ихтыяҗы белән катлаулана.

Дөрес проектлау һәм күзәтү булганда, ЯИ әхлакый-дини нормаларны бозмыйча, изге максатларга ирешүгә һәм ислам җәмгыятенең үсешенә ярдәм итә ала.

1.3 бүлеге буенча нәтиҗәләр

Җаваплы ЯИне гамәлгә кертү тәҗрибәсе этик принципларның (ачыклык, мәгълүматларны саклау, дискриминациягә юл куймау, җаваплылык, кешене үзәккә кую) медицина һәм финанслардан алып мәгарифкә һәм дини киңәш бирүгә кадәр күп өлкәләрдә кулланыла алуын һәм кулланылырга тиешлеген раслый. Шул ук вакытта ислам үзенчәлеге (шәригатькә туры килү таләбе, дини эчтәлекне дин галимнәре тарафыннан тикшерү, хәрам материалларны тыю) өстәмә җайга салу дәрәҗәсе бирә һәм ЯИнең яшәү циклының барлык этапларында дини экспертлар һәм шәригать шуралары катнашуын зарур итә.

Нәтиҗә: чын мисаллар җаваплы ЯИ принципларының утопиядән ерак булуын күрсәтә. Әмма аларны тулы тормышка ашыру төркемнәрнең техник компетентлыгына, этик аудитка инвестиция кертергә әзерлегенә һәм идарәнең коммерция файдасын гына түгел, ә социаль-әхлакый нормаларны да исәпкә алу турында ихтыяри карарына бәйле. Ислам контекстында бу шәригать белән килештерү һәм фәкыйһләрне, дин галимнәрен җәлеп итү зарурлыгы белән катлаулана; шулай да бу заманча технологияне һәм мәңгелек дини кыйммәтләрне берләштергән тотрыклы һәм тигезләштерелгән чишелешләр эшләү мөмкинлеген бирә.

1 нче бүлек буенча нәтиҗәләр

Әлеге тикшеренүнең беренче бүлеге ислам этикасы белән уртак һәм аның белән яраша алырлык принципларны ачыклау максатында халыкара мәйданда булган ясалма интеллект этикасына төп карашларны анализлауга багышланды.

1.1 параграфында ЯИ өлкәсендә этиканың үсеше каралды: «кешелек файдасына» утилитар карашлардан алып, басым кеше хокукларына, ачыклыкка һәм хисаплылыкка күчкән «ышанычлы ЯИ» (trustworthy AI) концепциясенә кадәр. Этик-фәлсәфи мәсьәләләргә аерым игътибар бирелде: ЯИгә әхлакый җаваплылык йөкләргә мөмкинме, әгәр мөмкин түгел икән, алгоритм карарларының кабул ителгән нормаларга туры килүен ничек тәэмин итәргә.

1.2 параграфында ЯИ этикасы өлкәсендәге төп халыкара стандартларга һәм җайга салу актларына, шул исәптән ЮНЕСКО тәкъдименә (2021), IEEE Ethically Aligned Design башлангычына, Икътисади хезмәттәшлек һәм үсеш оешмасы принципларына һәм Европа берлегенең AI Act проектына күзәтү ясалды. Бу документлар рәсми рәвештә дөньяви булса да, аларда ислам этикасына якын нигезләмәләр барлыгы ачыкланды: кешене үзәккә кую, шәхеснең абруен хөрмәт итү, зыянны булдырмау, гаделлекне тәэмин итү, шәхси тормышны саклау, шулай ук эшләүчеләрнең хисаплылыгы. Бу универсаль принциплар, шәригать нормаларының үзенчәлекләрен исәпкә алу шарты белән, ислам карашын яраклаштыру өчен башлангыч нокта була ала.

1.3 параграфында җаваплы ЯИ принципларын гамәлгә кертүнең чын мисаллары — медицина платформаларыннан (мәсәлән, IBM Watson Health) алып ЯИ кулланучы ислам банкларына һәм белем бирү кушымталарына кадәр — анализланды. Ислам этикасы анализы өчен иң туры килгән проектлар технологик яңалыкны шәригать чикләүләрен үтәү белән берләштерә: хәрам эчтәлекне фильтрлау, мәкасыйд әш-шәригатьне исәпкә алу, кеше күзәтүенең булуы, шәригать аудиты. Мисалларның этик нормаларны, шул исәптән ислам нормаларын да, ЯИ системалары архитектурасында интерфейслар, фильтрлар, тикшерү һәм раслау протоколлары аша техник яктан тормышка ашырып булуын күрсәтүе аеруча кыйммәтле.

Шулай итеп, беренче бүлектә ислам нормаларын ясалма интеллектны эшләүгә һәм куллануга кертүнең теоретик һәм гамәли мөмкинлеге расланып кына калмады, ә глобаль этик принципларны ислам контекстына яраклаштыру өчен кирәк булган методологик үзгәрешнең чикләре дә билгеләнде. ЯИ этикасының гамәлдәге күпчелек кодекслары бары тик дөньяви гуманистик нигезләргә таянган шартларда, аларның ислам дөньяга карашы куйган таләпләрнең бөтен тулылыгын колачлый алмавы ачык күренә. Тәртип нормалары дөньяви законнар белән генә түгел, ә шәригатьнең дини-хокукый системасы белән дә җайга салынган мөселман җәмгыятьләре өчен универсаль принципларны хәләл һәм хәрам, мәкасыйд әш-шәригать, тәкъвалык, Аллаһы Тәгалә каршында җаваплылык һәм ниятләрнең рухи сафлыгы (ихлас) кебек категорияләр белән тулыландыру гаять мөһим. Бу категорияләрне кертү генә ислам мохитендә ЯИнең чын танылуын тәэмин итә ала. Шулай итеп, беренче бүлек икенче бүлеккә күчү өчен логик кына түгел, ә эчтәлек һәм нормалар ягыннан да алшарт тудыра; икенче бүлектә матуриди гакыйдәсеннән, хәнәфи фикһыннан һәм әхлактан ислам принциплары системалы сайлап алыначак, дини яктан нигезләнәчәк һәм норматив рәвештә рәсмиләштереләчәк. Үзбелдекле түгел, ә ЯИ технологиясенә туры килү билгесе буенча сайланган бу принциплар ЯИ үсешен җайга гына салмыйча, аны Өммәт кыйммәтләренә ярашлы рәвештә юнәлтә дә ала торган һәрьяклы һәм дини яктан нигезләнгән Ислам кодексын төзүнең нигезе булачак.

2 НЧЕ БҮЛЕК. ЯСАЛМА ИНТЕЛЛЕКТ КУЛЛАНУНЫ ҖАЙГА САЛУЧЫ ШӘРИГАТЬ НОРМАЛАРЫН САЙЛАУ ҺӘМ НИГЕЗЛӘҮ

2.1. ЯИ технологияләрен җайга салуда кулланыла торган матуриди гакыйдәсе принциплары

Ясалма интеллект куллануның Ислам кодексын эшләү фикһ һәм тәртип этикасы күзлегеннән генә түгел, ә беренче чиратта ислам инануы (гакыйдәсе) аша системалы аңлауны таләп итә. Фикһ конкрет гамәлләрнең рөхсәт ителгәнлеген яки тыелуын билгеләгәндә, ә әхлак тәртипнең этик нормаларын биргәндә, нәкъ менә гакыйдә формалаштыра торган нигез — дөньяга караш нигезе; мөселманның дөньядагы барлык күренешләргә, шул исәптән технологик күренешләргә дә, мөнәсәбәте аңа корыла.

Әлеге бүлек — беренче омтылыш : матуриди гакыйдәсенең төп принципларын ачыклау һәм гомумиләштерү[34]; алар ясалма интеллект технологияләренә карата җайга салу әһәмиятенә ия булырга мөмкин. Сүз дини юнәлешләр эшләү турында — кеше, белем, җаваплылык, тәкъдир һәм илаһи ихтыяр турындагы нинди карашлар ислам тәгълиматы күзлегеннән ЯИне эшләүне һәм куллануны юнәлтә алуы турында бара.

Автор мондый карашның яңалыгын һәм башлангыч характерын аңлый. Ләкин нәкъ менә беренче карашка шундый кечкенә көч куюлардан яңа фәнни юнәлеш — технологияләрнең ислам илаһияте формалаша башлый. Ясалма интеллектның тиз үсү шартларында мөселман өммәте бары тик тышкы, дөньяви кысаларга таянып, читтә кала алмый. Ислам фикере мирасына — беренче чиратта аның нигезләренә, ягъни гакыйдәгә — таянган тирән, эчтән эшләнгән караш кирәк.

1. Тәүхид һәм технологияне илаһилаштырудан кисәтү (әт-тәүхид)

Тәүхид — Аллаһның абсолют берлеге — принцибы ислам дөньяга карашының нигезендә ята. Яратучы бер, һәм чиксез кодрәт, бөтенесен белү һәм дөнья өстеннән тулы хакимлекнең камил сыйфатлары Аңа гына хас. Моннан теләсә нинди рәвештә потка табынуның катгый тыелуы килеп чыга: Аллаһтан башка нәрсәгә дә булса гыйбадәт кылу, аны илаһилаштыру иң тирән адашу дип санала. ЯИ технологияләре контекстында бу принцип мөмкин булган «технологияне илаһилаштыру»дан — ясалма интеллектны шартсыз гыйбадәт яки сукыр хөрмәт объекты дәрәҗәсенә күтәрүдән — кисәтү булып хезмәт итә. Матуриди гакыйдәсе, Аллаһның югары кодрәтен таныганда да, кешенең ихтыяр иреген саклавын һәм көч куймыйча могҗиза көтеп түгел, ә эш итәргә бурычлы булуын өйрәтә. Шул ук вакытта мөэмин һәрвакыт хәтерли: чиксез хакимлеккә бары тик Аллаһы Тәгалә генә ия, ә барлык мәхлуклар (иң алдынгы технологияләрне дә кертеп) Аның хакимлегендәге дөнья тәртибендә чикләнгән кораллар гына.

Шуңа күрә эшләү этабында ЯИгә барлык проблемаларны чишә торган ниндидер чиксез кодрәтле чара итеп карарга яки аңа бары тик кешегә (яки Аллаһка) гына хас вәкаләтләрне — мәсәлән, гомер һәм үлем мәсьәләләрен бәхәссез хәл итү хокукын — бирергә ярамый. Инженерлар теләсә нинди модельнең чикләнгәнлеген һәм шартларга бәйлелеген истә тотарга тиеш. Гамәлгә керткәндә җәмгыятьтә технологияләр культы тудырудан саклану мөһим: ЯИ хаталанмый торган оракул итеп күрсәтелергә тиеш түгел. Ачыклык принцибы биредә гамәли чара булып тора: кулланучылар югары зат белән түгел, ә машина белән аралашуын аңларга һәм аның компетенциясе чикләрен белергә тиеш. Куллану этабында мөселман, ЯИдән файдаланып, бары тик Аллаһка гына тәвәккәл кыла һәм ЯИне соңгы хакыйкать чыганагы дип санамый — аның карарлары файдалы булган һәм Яратучы кануннарына каршы килмәгән дәрәҗәдә генә кыйммәтле.

Дөньяви этик стандартларда тәүхиднең турыдан-туры охшашы юк, әмма охшаш кисәтүләр яңгырый: мәсәлән, кайбер экспертлар «тылсымлы ЯИ мифы» хәвефен искә ала һәм технологияләрдән табыну объекты ясамыйча, аларны тәнкыйди кабул итүне сакларга чакыра. Шулай ук халыкара актларда «human dignity» принцибы[35] кешенең машинага югары абруй итеп буйсынмаска тиешлеген күздә тота; бу Аллаһтан башка нәрсәгә табынуга юл куймау турындагы ислам аңлавына аваздаш.

2. Фатализмсыз тәкъдир (әл-кадар)

Матуриди тәгълиматында тәкъдир (кадар) бөтен барлык турында һәрьяклы илаһи белем һәм ихтыяр итеп аңлашыла, әмма бу фатализмны һәм кешедә сайлау булмавын аңлатмый. Аллаһ әүвәлсез белеме белән кешеләрнең гамәлләрен белә, ләкин аларны кеше аңлы рәвештә сайлау ясаганнан соң барлыкка китерә. Матуридиләр илаһи тәкъдирнең кешеләрне ихтыяр ирегеннән мәхрүм итмәвен ассызыклый: кешегә йөкләнгән бурычларны үтәү өчен җитәрлек «чикләнгән ирек» бирелгән, һәм шуңа күрә ул язмышка яки бер техниканың гына гамәленә сылтап, үзеннән җаваплылыкны төшерә алмый.

ЯИ контекстында бу принцип эшләүчеләрне алгоритм нәтиҗәләрен котылгысыз алдан билгеләнгән нәрсә дип санамаска чакыра: проектлау һәм өйрәтү этабында ЯИ карарларын төзәтү һәм этик контроль механизмнарын күздә тотарга, аларга фаталь «кара тартма» итеп карамаска кирәк[36]. ЯИ системаларын кулланышка керткәндә технологик детерминизмнан — бер тапкыр ясалган модель котылгысыз эшли һәм аны этик яктан көйләп булмый дигән караштан — саклану мөһим. Куллану этабында ахыргы кулланучылар ЯИ эшенең нәтиҗәләре хатасыз «язмыш» түгеллеген һәм кирәк булганда кеше тарафыннан төзәтелә алуын һәм төзәтелергә тиешлеген аңларга тиеш.

Дөньяви ЯИ этикасы кодексларында ЯИ карарлары өчен ахыргы контрольне һәм җаваплылыкны кешедә саклауның охшаш таләбе бар — мәсәлән, ЮНЕСКО тәкъдимнәрендә ЯИ системалары кешенең иң югары җаваплылыгын юкка чыгарырга тиеш түгеллеге ассызыклана.

3. Ихтыяр иреге һәм шәхси җаваплылык (әл-ирадә вә-л-мәсъүлият)

Матуриди илаһияте кешенең ирекле ихтыярга (ирадә) ия булуын һәм әхлакый сайлавы өчен үзе җаваплылык (мәсъүлият) йөртүен өйрәтә. Аллаһ кешене яхшылык белән яманлыкны аеру сәләте белән яраткан һәм мөстәкыйль сайлау өчен акыл (гакыл) биргән. Кешенең барлык гамәлләрен Аллаһ барлыкка китерсә дә, бу кешенең үз сайлавыннан тыш түгел, ә аның сайлавына ярашлы рәвештә була. Шулай итеп, Ислам җаваплылыкны гамәл кылучының үзеннән башка берәүгә яки берәр нәрсәгә күчерергә мөмкин дигән идеяне кире кага. Матуриди авторлар Аллаһы Тәгаләнең кеше гамәлләрен аңа эш итү сәләтен биргәнгә күрә генә барлыкка китерүен, аннары бу сәләтнең ничек тормышка ашырылуына карап әҗер яки җәза бирүен аңлата. Димәк, һәр гамәл кылучы (шул исәптән технологияне булдыручы яки оператор) үз карарлары өчен әхлакый яктан җаваплы.

ЯИгә карата бу принцип эшләү этабында алгоритмнарны булдыручыларның этик сайлауны аңлавын таләп итә: алар системага изге ниятле функцияләрне дә, теләнмәгән функцияләрне дә ирекле рәвештә кертә ала һәм бу сайлау өчен шәхси җаваплылык йөртә. Кулланышка кертү этабында ЯИ системасына бөтенләй автоном эш итәргә рөхсәт бирергә ярамый: кеше күзәтүе (oversight[37]) һәм катнашу мөмкинлеге кирәк, кеше «loop» эчендә калсын өчен[38] һәм алгоритм эшенең нәтиҗәләре өчен җавап бирсен өчен. Кулланучы файдаланган вакытта ЯИ киңәшләренә нигезләнеп кабул ителгән карарлар да кешенең җаваплылык өлкәсендә кала — ахыргы кулланучы үз гамәлләрен «ЯИ шулай хәл итте» дип акларга тиеш түгел.

Дөньяви ЯИ этикасы принципларының күпчелегендә алгоритмнарны кулланганда кеше җаваплылыгын һәм хисаплылыкны саклау зарурлыгы турында охшаш нигезләмә бар. Human-in-the-loop концепцияләре[39], Accountability[40] һәм Human Oversight[41] принциплары, халыкара кулланмаларда беркетелеп, кеше ихтыярын һәм контролен бетереп булмавы турындагы шул ук идеяне чагылдыра.

4. Вәхи белән беррәттән акылның роле (әл-гакль вә-н-нәкль)

Матуриди гакыйдәсенең аерып торучы принципларының берсе — акылны (гакль) һәм вәхине (нәкль) хакыйкать чыганаклары буларак гармонияле берләштерү. Матуридиләр иманның төп хакыйкатьләрен акыл белән аңлап була, әмма вәхигә каршы килмәгән чикләрдә генә, дип өйрәтә. Әл-Матуриди ассызыклаган: чын белем Коръән һәм Сөннәтнең ышанычлы текстына каршы килә алмый, ә каршылык кебек күренгән нәрсә туса, хата кешенең фикер йөртүендә яшеренгән була, һәм ул яңадан каралырга тиеш. Акыл кешегә илаһи билгеләрне аңлау өчен бирелгән, һәм матуриди илаһиятендә интеллектны иманны ныгыту өчен куллану бурычы раслана.

ЯИ технологияләренә карата бу принцип проектлау этабында фәнни-рациональ ысулларга да, дини чыганаклардан чыгарылган этик нормаларга да таянырга кирәклеген аңлата. Шулай итеп, мөселман ЯИ эшләүчесе, технология вәхинең хокукый һәм әхлакый күрсәтмәләренә каршы килмәсен өчен, катгый логик карашларны (математика, тәҗрибә мәгълүматлары) шәригать принциплары белән берләштерергә чакырыла. ЯИне гамәлдә кертү вакытында техник белгечләрнең дә, дин галимнәренең дә экспертизасы кирәк: инновацияләр «рөхсәт ителгән чикләрдән чыкмасын» һәм берьюлы иминлекнең рациональ таләпләренә дә, рухи-әхлакый кыйммәтләргә дә җавап бирсен өчен. Ахыргы кулланучылар файдаланган этапта аңлы һәм тәнкыйди мөнәсәбәтне хупларга кирәк: бер яктан, ЯИ нәтиҗәләрен акыл белән тәнкыйтьләү (машинага сукыр ышану түгел), икенче яктан — алынган киңәшләрне дини-әхлакый юнәлешләр белән чагыштыру.

Дөньяви этика кодексларында ачык охшашы юк (дөньяви карашлар бары тик акылга һәм фәнгә таяна).

5. Белемнең табигате һәм эпистемологик критерийлар (әл-мәгърифә вә-л-хәбәр)

Әл-Матуриди хак белем (мәгърифә) чыганаклары турында бербөтен тәгълимат эшләгән. Матуриди эпистемологиясе буенча, белем өч чыганакка нигезләнә ала: (1) тумыштан килгән интуиция белән көчәйтелгән хисси тәҗрибә һәм кабул итү (бәсар, сәмгъ); (2) уйлану (нәзар) һәм акыл нәтиҗәләре аша рациональ аңлау; (3) пәйгамбәрләрдән һәм алдагы буыннардан ышанычлы хәбәр һәм тәгълимат (хәбәр). Шулай итеп, вәхидән тыш, сизү әгъзалары мәгълүматлары һәм логик нәтиҗәләр дә, беренче ике чыганакка каршы килмәсәләр, кыйммәткә ия. Матуридилеккә объектив хакыйкатьне тану хас: кеше аңа омтылырга һәм ышанычлы белемне фаразлардан аерырга тиеш.

ЯИ өлкәсендә бу принцип мәгълүматларның сыйфатына һәм ышанычлылыгына басым ясауда чагыла. Модельләрне әзерләү һәм өйрәтү этабында ышанычлы мәгълүмат чыганакларын куллану мөһим: машина өйрәнүе алгоритмнары тикшерелгән, расланган мәгълүматлар җыелмаларында өйрәтелергә тиеш, Исламда хәбәрнең ышанычлылыгына (мәсәлән, хәдисләрнең иснадларын тикшерүгә) аерым игътибар бирелгән кебек. Системаны гамәлгә керткәндә аның карарларының ачыклыгын һәм нәтиҗәләренең аңлатыла алуын тәэмин итәргә кирәк — моны эпистемологик нигезлелек таләбе белән чагыштырырга мөмкин: ЯИ карары эзләп тикшереп була торган мәгълүматларга һәм кешегә аңлаешлы логикага таянырга тиеш. Куллану этабында кулланучыларны ЯИ нәтиҗәләренең ышанычлылык чикләре турында кисәтергә кирәк: алар абсолют хакыйкатькә ия түгел һәм тәнкыйди бәяләүне таләп итә (Коръәндә әйтелгәнчә, «И мөэминнәр! Әгәр бозык кеше сезгә [берәр] хәбәр китерсә, белмичә кешеләргә зыян китермәс өчен һәм соңыннан кылганыгызга үкенмәс өчен, [аның дөреслеген] тикшерегез.»[42]).

Күп дөньяви этик кулланмаларда ЯИ мәгълүматларының ышанычлылыгы һәм тикшереп раслануы турында охшаш нигезләмәләр бар. Аларда мәгълүматларның сыйфатын тәэмин итү, модель нәтиҗәләрен раслау һәм алгоритм хаталары белән көрәшү принциплары беркетелгән — бу идеяләр эш итәр алдыннан мәгълүматны тикшерү һәм ышанычлы белемгә таяну ислам таләбенә аваздаш.

6. Аллаһның гаделлеге һәм үлчәм принцибы (әл-гадел вә-л-вүсгъ)

Матуриди тәгълиматында Аллаһ абсолют гаделлек (гадел) һәм зирәклек белән сыйфатлана; бу, аерым алганда, Аллаһның кешегә мөмкинлекләреннән артык бурычлар йөкләмәвендә чагыла. «Әл-вүсгъ» (сүзгә-сүз «үлчәм, сыйдырышлылык») принцибы Коръәннең «Аллаһ кешегә көченнән килмәгән нәрсәне йөкләми» (Коръән 2:286) аятенә нигезләнә[43] һәм дин таләпләренең кешенең аларны үтәү сәләтенә туры килүен аңлата. Әл-Матуриди, җәбәриләр белән бәхәсләшеп, кешедән физик яктан үти алмаган нәрсәне таләп итү илаһи зирәклеккә һәм гаделлеккә каршы килер иде, дип раслаган. Мәсәлән, Аллаһ сукыр кешегә күрергә яки кулсыз кешегә кулы белән сәдака бирергә боермас. Матуридиләр мөмкин булмаганны йөкләүнең («тәклиф мә лә йөтак») Аллаһның гаделлегенә сыймавында мөгътәзилиләр белән килешә, әмма Аллаһ кеше өчен бары тик «иң яхшысын» гына эшләргә бурычлы дип санамый — Аллаһ кешеләрне авырлыклар белән сынарга ирекле, ләкин үлчәмлелек принцибын бозмый.

ЯИгә карата кулланганда бу дини принцип технологияләрнең гаделлеге һәм акылга ярашлы җитәрлеклеге таләбенә әверелә. Проектлау этабында системалар технологиянең үзенең дә, кулланучыларның да чикләрен исәпкә алып төзелергә тиеш: ЯИдән аның мөмкинлекләреннән тыш карарлар көтәргә (мәсәлән, тар махсуслашкан алгоритмнан гомумиләштерүче интеллект таләп итәргә) яки контроль кораллары бирмичә кулланучыга көченнән килмәгән җаваплылыкны күчерергә ярамый. Кешеләр язмышына йогынты ясаучы алгоритмнарны гамәлгә керткәндә гаделлек принцибын үтәргә кирәк: беркемне дә нигезсез «җәзаламас» өчен, модельләр системалы берьяклылык һәм дискриминация булмавына тикшерелергә тиеш. Моннан тыш, персоналга һәм кулланучыларга карата куллану таләпләре аларның компетенциясе чикләрендә калырга тиеш — мәсәлән, система катлаулы булса, персоналны укытырга кирәк, югыйсә алардан хатасыз куллану таләп итү гаделсез.

Дөньяви ЯИ этикасы кодексларында гаделлек (fairness[44]) һәм чамадан тыш зыян китермәү исеме астында якын идеяләр бар. Алар ЯИ системаларының гадел булуын, кешеләрнең хокукларын һәм абруен бозмавын, шулай ук аларны гамәлгә кертүгә бәйле җаваплылык һәм йөкләнешнең вәкаләтләргә ярашлы бүленүен таләп итә — бу исламның үлчәм һәм артык йөк булмау принцибы белән туры килә.

7. Мәгъруф һәм мөнкәр принцибы (әл-мәгъруф вә-л-мөнкәр)

Ислам этикасында төп нигезләмәләрнең берсе болай ди: «хупланганны кушу һәм хөкем ителгәннән тыю». Мәгъруф шәригатькә һәм сәламәт акылга туры килгән барлык танылган яхшылыкны аңлата, ә мөнкәр — дин хөкем иткән барлык яманлыкны һәм бозыклыкны. Матуридиләр, башка сөнни дин галимнәре кебек үк, яхшылыкны саклау һәм яманлыкны туктату өчен җәмәгать җаваплылыгын мөселман җәмгыятенең күмәк бурычы итеп карый.

Бу принцип әхлакый юнәлеш биреп, ЯИ өлкәсенә турыдан-туры кулланыла: теләсә нинди технологияләр мәгъруфның (яхшылык, файданың) таралуына ярдәм итәргә һәм мөнкәрне (зыян, гаделсезлекне) булдырмаска яки ким дигәндә җиңеләйтмәскә тиеш. Проектлау этабында бу ЯИ моделен булдыру һәм өйрәтү максатларының этик яктан нейтраль яки уңай булырга тиешлеген аңлата — мәсәлән, социаль файданы көчәйтүче системалар (медицина, мәгариф) мәгъруфка туры килә, ә алдан ук гөнаһлы яки зарарлы максатларга (аң белән манипуляцияләү, комарлы уеннар, хәрам эчтәлек) билгеләнгән эшләнмәләр бу принципка каршы килә һәм мөселман белгечләре тарафыннан ярдәм алырга тиеш түгел. Инде булдырылган ЯИ системаларын гамәлгә керткәндә, алар яманлык коралына әверелмәсен өчен, кулланылышларын кагыйдәгә салырга кирәк: куллану кагыйдәләре, эчтәлек фильтрлары, зарарлы куллануга лицензия чикләүләре кертү — болар барысы да «хөкем ителгәннән тыю»ны гамәлгә ашыру мисаллары. Куллану этабында ахыргы кулланучылар һәм тулаем җәмгыять ЯИнең ничек кулланылуы өчен җаваплы: мәсәлән, машина өйрәнүе алгоритмы зәгыйфьлекне ачыкласа, аны алдау өчен кулланырга ярамый, ә белем проблеманы бетерүгә (ягъни яхшылыкны саклауга) хезмәт итәргә тиеш.

Дөньяви этика кодексларының күпчелегендә ЯИне файдалы куллануга һәм аны яманлыкка куллануга юл куймауга охшаш юнәлеш бар. «Do good[45]» һәм «зыян китермә» (non-maleficence[46]) принцибы, төрле формулировкаларда (мәсәлән, Асиломар принципларында яки IEEE тәкъдимнәрендә) урын алып, асылда яхшылыкны тарату һәм яманлыкны булдырмау ислам бурычына аваздаш, гәрчә дөньяви терминнардарак белдерелсә дә.

8. Чыганакларга тәнкыйди караш һәм ышанычлылыкны тикшерү (әс-сикә би-л-мәсадир)

Ислам фәнни традициясе белем чыганакларына ышануның катгый критерийларын эшләгән. Аерым алганда, хәдис гыйлемендә иснад (тапшыручылар чылбыры) һәм җәрх-тәгъдил (тапшыручыларның ышанычлылыгын тикшерү) институтлары үскән, һәм шуның аркасында мөселманнар ышанычлы риваятьләрне зәгыйфьләреннән аерган. Матуридиләр илаһияттә дә эпистемологик ышанычлылыкка әһәмият биргән: иман раслаулары шикле хәбәрләргә түгел, ә вәхинең ачык текстына яки акылның ачык дәлилләренә нигезләнә.

ЯИ технологияләренә карата бу принцип башлангыч мәгълүматларга, модельләргә һәм алгоритм нәтиҗәләренә, аларның ышанычлылыгын тикшереп, тәнкыйди карау зарурлыгын аңлата. Системаны өйрәтү этабында аның белемнәрне нинди мәгълүмат чыганакларыннан алуына зур игътибар бирергә кирәк: мәгълүматлар сыйфат, вәкиллеклелек һәм бозылмаганлык ягыннан тикшерелергә тиеш (мөхәддисләрнең ышанычка лаек хәбәрләрне генә сайлавына охшаш). ЯИне хәвефләр белән бәйле өлкәдә (медицина, хокукый карарлар) урнаштырганда аудит һәм раслау механизмнарын күздә тотарга кирәк: алгоритмга җаваплы карарлар ышанып тапшырылганчы, ул эшенең дөреслеген раслый торган бәйсез экспертиза узарга тиеш. Бу хөкем яки фәтва чыгарганчы мәгълүматларның хаклыгына инану ислам таләбенә туры килә. Кулланучы дәрәҗәсендә принцип кешенең ЯИнең һәр нәтиҗәсенә сукырларча ышанмаска тиешлегендә чагыла: нәтиҗәләрне сәламәт акыл белән тикшерергә, башка мәгълүмат чыганаклары белән чагыштырырга кирәк. Мөселман галимнәре тарафыннан тиешле хөкемнәр инде чыгарылган: мәсәлән, фәтваларда Язманы аңлауда хаталардан саклану өчен, ЯИ башкарган Коръән тәрҗемәләрен квалификацияле дин галимнәре тикшермичә кулланырга ярамавы ассызыклана.

ЯИне эшләүнең хәзерге дөньяви нормаларында да охшаш нигезләмәләр бар — алар мәгълүматлар һәм алгоритмнарның килеп чыгышында ачыклыкны (transparency[47]) һәм нәтиҗәләрне тикшереп раслау мөмкинлеген (мәсәлән, аңлатыла алучанлык принцибы — explainability[48]) таләп итә. Бу ислам фәнендәге шул ук карашны чагылдыра: тикшерелгән мәгълүматның гына кыйммәтен тану һәм тикшерелмәгән мәгълүматларга шикләнеп карауны саклау.

9. Зирәклек һәм саклык (әл-хикмә вә-т-тәхәрруз)

Ислам зирәк (хикмәт белән) эш итүне һәм алдан уйлап, гөнаһтан саклану өчен шикле хәлләрдән читтә торуны хуплый. Матуриди гакыйдәсе, уртачыл рационалистик буларак, уйланылган карарларның мөһимлеген ассызыклый: мөэмин үз гамәлләренең нәтиҗәләрен үлчәргә һәм бозыклыкка яки гаделсезлеккә китерергә мөмкин булган эшләрдән сакланырга тиеш. Саклык принцибы хәдискә таяна: «Сиңа шик тудырган нәрсәне калдырып, шик тудырмый торганга (мөрәҗәгать ит), чөнки, чыннан да, дөреслек — тынычлык, ә ялган — шик»[49] (әт-Тирмизи) — ягъни тыелганга кереп китмәс өчен шикле нәрсәдән тыелып тору яхшырак.

ЯИ өлкәсендә бу принцип технологияләргә алдан кисәтүче этик карашка әверелә. Системаны булдыру һәм сынау этабында алгоритмны куллануның мөмкин булган тискәре сценарийларын алдан күрү һәм алардан саклау чаралары салу мөһим: мәсәлән, катгый сынаулар (stress-tests[50]), хәвефләрне анализларга һәм ышанычлылыкка җитәрлек гарантияләр булмыйча ЯИне аеруча мөһим өлкәләрдә эшләтеп җибәрмәскә. Биредә «саклык» — precautionary principle принцибына охшаш караш чагыла[51]: зыян китерергә мөмкин булган уйлап җиткерелмәгән технологияне чыгарганчы, аны гамәлгә кертүне кичектереп тору яхшырак. Кулланышка керткәндә зирәклек нәтиҗәләрнең билгесезлеге зур булган урыннарда ЯИ куллануга чикләүләр куярга куша. Мәсәлән, иминлек турында ышандырырлык дәлилләр алынганчы, автоном автомобильләрне ябык полигоннарда сынау белән чикләнәләр. Шулай ук, «начарга китәргә мөмкин булган нәрсә иртәме-соңмы начарга китәчәк» дигән фараздан чыгып, өзеклек очрагына авария протоколлары (fail-safe[52]) эшләргә кирәк. Ахыргы куллану этабында кулланучылар һәм белгечләр уяулыкны сакларга: ЯИ эшен күзәтергә, аның киңәшләрен дөрес аңлатырга өйрәнергә һәм хатага аз гына шик туганда да катнашырга тиеш.

Күп кенә дөньяви кулланмалар ЯИне сак һәм этаплап гамәлгә кертергә өндәп, асылда шушы принципның охшашын беркетә. Мәсәлән, мәҗбүри сынау, хәвефләрне бәяләү таләбе, «Responsible AI» принцибы — боларның барысы да рухы белән исламдагы хикмәткә (зирәклеккә) һәм тәхәррузга (әхлакый хәвефләргә сак карашка) якын булган зирәк һәм сакчыл карашның төрләре.

10. Аллаһка тәвәккәл кылу (әт-тәвәккүл галә Аллаһ)

Тәвәккәл — кешенең бер үк вакытта үз ягыннан бөтен көчен куюы белән бергә Аллаһка таянуы, Аңа тирән ышануы. Матуридилектә тәвәккәл язмышка сылтап хәрәкәтсез калуны аңлатмый; киресенчә, кеше үзеннән торганның барысын да эшләргә, ә нәтиҗәне Аллаһы Тәгаләнең ихтыярына тапшырырга тиеш. Мөхәммәд пәйгамбәр ﷺ тормышыннан гыйбрәтле бер очрак билгеле: бер бәдәви дөясен бәйләргәме, әллә Аллаһка тәвәккәл кылу җитәме дип сорагач, Пәйгамбәр: «Дөяңне бәйлә һәм Аллаһка тәвәккәл кыл», — дип җавап биргән[53]. Бу хәдис эшлеклелек белән Аллаһка ышану арасындагы гармонияне ачык күрсәтә.

ЯИгә карата тәвәккәл принцибы, беренчедән, технологияләрне булдыра яки куллана торган мөселманнарның ЯИне дөрес, хәләл һәм имин куллану өчен үзләреннән торганның барысын да эшләргә — ягъни бурычларын актив үтәргә тиешлегендә чагыла. Эшләү этабында бу «ничек тә булса үзеннән-үзе килеп чыгар» дип «тәвәккәлләп» тормыйча, иминлек һәм әхлакның барлык таләпләрен намус белән үтәүне аңлата; эшләүче җаваплылык йөртә, әмма эшнең ахыры — Аллаһы Тәгалә кулында. Кулланышка керткәндә ирешелгән уңышлардан тәкәбберләнмәү, хәтта иң җентекле планлаштырганда да кеше идарәсендә булмаган факторлар калуын аңлау мөһим. Яңа коралдан хәер сорап һәм зыяннан саклауны үтенеп Аллаһка тәвәккәл кылырга, шул ук вакытта берәр нәрсә көтелгәнчә бармаса, сынауларны кабул итәргә әзер булырга кирәк. Куллану этабында ахыргы мөселман кулланучылар да тәвәккәлгә таяна: Аллаһның тәкъдиренә ышанып, алар ЯИгә артык өмет багламый һәм технология теләгән нәтиҗәне бирмәсә, өметсезлеккә бирелми. Гадирәк әйткәндә, мөэмин ЯИне уңыш гарантиясе итеп түгел, ә бары тик чара итеп күрә һәм изге максатларга ирешүдә Аллаһның ярдәменә таяна.

Дөньяви кодексларда бу рухи принципның турыдан-туры охшашы юк, чөнки тәвәккәл иман белән бәйле. Аллаһка тәвәккәл кылу ислам карашының үзенчәлекле сыйфаты булып кала һәм техник чараларны кешенең илаһи җитәкчелеккә өметләнүе белән тулыландыра.

11. Хакыйкатьне акыл белән танып белү бурычы (таләб әл-мәгърифә би-л-гакль)

Матуриди тәгълиматы кеше төп хакыйкатьләрне — беренче чиратта Бердәнбер Аллаһның барлыгы турындагы хакыйкатьне — акыл ярдәмендә танып белергә сәләтле генә түгел, ә бурычлы да дип раслый. Кайбер башка мәктәпләрдән аермалы буларак, матуридиләр пәйгамбәрләр җибәрелмәгән очракта да акыллы кеше Яратучы турындагы хакыйкатьне эзләү һәм яхшылык белән яманлыкны аеру өчен җаваплы дип саный. Әл-Матуриди ачык әйткән: акылга ия кешеләр галәмнең килеп чыгышы турында уйланырга һәм үз акылын кулланып, Аллаһ һәм әхлак турында дөрес нәтиҗәләргә килергә тиеш. Мондый рациональ объективизм Кыямәт көнендә дә чагыла: кеше хакыйкатьне белү мөмкинлегенә ия булып та, аны санга сукмаган булса, наданлык аңа гаеп итеп куела.

Бу принципны ЯИ этикасына карата куллануны хакыйкатькә һәм яхшылыкка омтылып, яңа технологияләрне танып белү һәм аңлау бурычы дип формалаштырырга мөмкин. Тикшеренү һәм эшләү этабында мөселман галимнәре һәм инженерлары ЯИне өйрәнүдә инициатива күрсәтергә тиеш: бер яктан, технологиянең үзен тирән аңларга (аны сукырларча кулланмас өчен), икенче яктан — яңалыкларны иманның асыл хакыйкатьләре белән даими чагыштырырга, яңа мәгълүматның төп әхлакый принципларга каршы килү-килмәвен тәнкыйди бәяләргә. Җәмгыятьтә яңа алгоритмнарны гамәлгә керткәндә Ислам мәгърифәткә чакыра: белгечләрне һәм халыкны ЯИдән дөрес файдаланырга өйрәтергә, нигезсез технооптимизмны да, акылга сыймас куркуларны да булдырмас өчен кешеләр аңына технологияләрнең мөмкинлекләре һәм чикләре турындагы хакыйкатьне җиткерергә кирәк. Бу — ЯИ турында үзенә күрә белем алу; ансыз аны куллану хаталы яки гөнаһлы булырга мөмкин. Куллану этабында ахыргы кулланучы да акылын куллану өчен җаваплы: ул алгоритмның эшләү логикасын мөмкин булганча аңларга тырышырга, алынган нәтиҗәләрнең ышанычлылыгы һәм әхлакка туры килүе турында сораулар бирергә, тәэсирле технологик чишелешләр артында яшеренергә мөмкин булган ялганга яки манипуляцияләргә бирешмәскә тиеш. Шулай итеп, ислам карашында ЯИ куллану аның үзе һәм аңа бәйле нәтиҗәләр турында ышанычлы белемне өзлексез эзләү белән бергә барырга тиеш — бу дини бурычка якын, хакыйкатьне эзләүнең гомуми бурычының бер өлеше итеп карала.

Дөньяви принциплар әхлакый яктан танып белү бурычлары турында турыдан-туры сөйләми, әмма һөнәри һәм фәнни этикада охшаш due diligence төшенчәсе бар[54] — объектны кулланыр алдыннан тырышып өйрәнү. Моннан тыш, мәгарифтә һәм иминлек техникасында рациональ тәнкыйди фикерләүнең кыйммәте югары куела: белгечләр яңа технология белән эшләр алдыннан укырга, сертификация узарга, квалификацияләрен өзлексез күтәрергә тиеш. Бу таләпләр рухы белән матуриди идеалына — Аллаһ биргән акылны хакыйкатьне аңлау һәм белемнәрне кешелек файдасына дөрес куллану өчен эшкә җигүгә — якын.

2.1 бүлеге буенча нәтиҗәләр.

Югарыда ясалма интеллект системаларын проектлау, гамәлгә кертү һәм куллану өчен илаһи һәм этик юнәлешләр бирә алырлык матуриди гакыйдәсенең унбер төп принцибы кыскача каралды. Аларның һәрберсе ислам инануының төп нигезләрен чагылдырып, цифрлы чорда кешенең җаваплылыгын яңача аңларга мөмкинлек бирә.

Әлеге эшнең авторы тәкъдим ителгән анализның хәзерге технологик чакыруларга матуриди илаһияте күзлегеннән карауның бары тик беренче һәм бик тыйнак омтылышы булуын аңлый. Теманың яңалыгы һәм диплом тикшеренүенең күләме чикләнгән булу сәбәпле, күп кенә аспектлар караудан читтә калды яки гомуми рәвештә генә искә алынды. Һичшиксез, мөселман тикшеренүчеләренең, дин галимнәренең, ясалма интеллект һәм ислам этикасы өлкәсендәге белгечләрнең киләчәк буыннары бу юнәлешкә кыйммәтле өстәмәләр, аныклаулар һәм кирәкле төзәтмәләр кертә алачак.

Шулай да хәзер үк аңлашыла: ЯИ технологияләренә дини яктан нигезләнгән караш эшләү — фәнни бурыч кына түгел, ә өммәтнең күмәк бурычы да (фарыз кифая). Ясалма интеллект технологияләре тиз үсеп, кеше тормышының төп өлкәләренә киң үтеп кергән шартларда мөселман өммәте пассив кулланучы ролендә кала алмый. Шәригать принципларына һәм гакыйдәнең төп нигезләренә таянган актив интеллектуаль позиция кирәк. Ислам илаһияте, аеруча акылга, җаваплылыкка һәм илаһи гаделлеккә басым ясаган матуриди традициясе, кешелеккә булган карашларга тәнкыйть кенә түгел, ә уңай концептуаль альтернатива да тәкъдим итә ала. Бу — Яратучының берлеген, кешенең җаваплылыгын һәм инану нигезләренең үзгәрмәслеген тирән аңлауга нигезләнгән юл; алар иң яңа өлкәләрдә дә, шул исәптән ясалма интеллектта да кулланыла.

2.2. ЯИ технологияләрен җайга салуда кулланыла торган хәнәфи фикһы принциплары

Бу бүлектә ясалма интеллект технологияләрен җайга салуга карата кулланыла торган хәнәфи фикһының утыз сигез принцибына системалы анализ үткәрелә. Һәр принцип башта ислам хокукындагы (хәнәфи мәзһәбендәге) мәгънәсе ягыннан ачыла, аннары аның ЯИнең яшәү циклының төрле этапларына (проектлау, өйрәтү, гамәлгә кертү, куллану) туры килүе анализлана, һәм ахырда хәзерге дөньяви ЯИ этикасы кодексларында охшаш нигезләмәләр булу турында нәтиҗәләр ясала яки ислам карашының үзенчәлеге ассызыклана.

12. Ният принцибы (النِّيَّةُ). Ислам хокукында ният (ният) гамәлнең әхлакый-хокукый бәясен билгели: «Гамәлләр ниятләргә карап бәяләнә». Башкача әйткәндә, һәр гамәл яки карар кеше күздә тоткан максат аша карала. Хәнәфи фикһында бу принцип юридик нәтиҗәләрнең гамәлнең тышкы рәвешенә генә түгел, ә субъектның ихлас ниятенә дә бәйле булуын аңлата. Мәсәлән, килешү яки гамәл үзенең хокукый статусын аны башкарган кеше нинди максат куйганына нигезләнеп ала. Бу принцип Мөхәммәд пәйгамбәрнең ﷺ билгеле хәдисе белән ныгытыла: «Дөреслектә, гамәлләр ниятләргә карап бәяләнә, һәм һәр кешегә ниятенә карап әҗер биреләчәк»[55].

ЯИ технологияләренә карата ният принцибы проектлау һәм эшләү этабында алгоритмнарны куллануның изге максатларын салуны таләп итә. Эшләүчеләр һәм оешмалар ЯИ системасының нинди файда хакына — мәсәлән, кешеләрнең тормышын җиңеләйтү, сәламәтлекне саклау яки процессларның нәтиҗәлелеген яхшырту өчен — булдырылуын төгәл формалаштырырга һәм явыз ниятле максатлардан (хокукларны бозу, зыян китерү яки намуссыз табыш алу кебек) качарга тиеш. Өйрәтү һәм гамәлгә кертү этабында ЯИнең чын кулланылышы башта игълан ителгән изге ниятләргә туры килүен күзәтү мөһим. Әгәр куллану нияте баштан ук әхлакый яктан дөрес булса (мәсәлән, кешегә ярдәм итү), системаның конфигурациясе дә шул кыйммәтләрне чагылдырырга тиеш. ЯИ системаларын куллануда ният принцибы ачыклык һәм максат белән чараның ярашуы таләбе рәвешендә гамәлгә аша: ЯИ гамәле аны кертүгә сәбәп булган изге максатка туры килергә тиеш.

Хәзерге дөньяви ЯИ этикасы кодексларында бу принципның турыдан-туры охшашы гадәттә юк — дөньяви этика булдыручыларның мотивларына караганда нәтиҗәләргә һәм нормаларга күбрәк игътибар итә. Шулай да ЯИне кеше файдасына юнәлтү идеясе өлешчә эшләүнең изге максатларына охшаш омтылышны чагылдыра, гәрчә исламның нияткә басым ясавы үзенчәлеклерәк һәм эчке әхлакый таләп булса да.

13. Төп рөхсәт ителгәнлек принцибы (الأَصْلُ فِي الأَشْيَاءِ الإِبَاحَةُ). Бу төп нигезләмә барлык әйберләр һәм гамәлләр, аларның тыелуына ачык дәлил табылганчы, баштан ук рөхсәт ителгән дип белдерә. Хәнәфи мәзһәбе, күпчелек ислам мәктәпләре кебек үк, барлык дөньяви эшләрдә рөхсәт ителгәнлек презумпциясеннән чыгып эш итә: «җирдәге һәр файдалы нәрсә, аның тыелуына дәлил булмаса, кеше өчен рөхсәт ителгән». Башкача әйткәндә, һәр яңа күренеш яки технология, Коръәндә, Сөннәттә яки шәригатьтән ачык чыгарылган принципта аңа турыдан-туры тыю булмаса, үзеннән-үзе хәләл (рөхсәт ителгән) дип санала.

ЯИ контекстында бу принцип ясалма интеллектның яңа технологияләрен эшләү һәм куллану баштан ук шәригать күзлегеннән рөхсәт ителгән дип саналганын аңлата. ЯИнең үзенә гомуми тыю юк: һәр яңа программа, алгоритм яки җайланма нейтраль яки хәтта уңай бәяләнә; аның тыелган максатта кулланылуы яки юл куелмаслык нәтиҗәләргә китерүе ачыкланганчы шулай кала. Мондый караш инновацияләрне дәртләндерә: мөселман эшләүчеләргә ЯИ чишелешләрен тикшерергә һәм гамәлгә кертергә рөхсәт ителә, әгәр алар диннең конкрет нормаларына каршы килмәсә, хәләл дип санала. Әмма рөхсәт ителгәнлек принцибы чиксез түгел: куллану барышында, мәсәлән, ЯИ системасының кешеләргә җитди зыян китерүе, кемнеңдер хокукларын бозуы яки алдан ук хәрам булуы билгеле өлкәләрдә (әйтик, комарлы уеннар, процентлы рибачылык, порнография тарату һ.б. өчен) кулланылуы ачыкланса, аны чикләүче башка принциплар кулланыла. Шулай итеп, төп принцип башта ЯИ технологияләрендә файданы һәм рөхсәт ителгәнлекне күрергә, әмма дәлилләнгән зыян яки нормаларга туры килмәү ачыкланса, чикләүләр кертергә әзер булырга чакыра.

Хәзерге дөньяви карашларда да охшаш презумпция асылда эшли: яңа технологик чишелеш, җитди хәвефләр ачыкланганчы, гадәттә закон белән рөхсәт ителә, гәрчә ЯИ этикасы кодексларында бу гадәттә ачыктан-ачык әйтелмәсә дә. Ислам карашы исә файдага иҗат итүнең бу башлангыч иреген ассызыклый һәм шул ук вакытта яңалыкның төп тыюлар белән каршылыкка кермәвен тикшерү җаваплылыгын билгели.

14. Ышанычлылык принцибы (اليَقِينُ لا يُزَالُ بِالشَّكِّ). Бу кагыйдә түбәндәгене раслый: «расланган ышанычлылык шик белән юкка чыгарылмый». Башкача әйткәндә, берәр нәрсә һичшиксез расланган икән, соңрак туган шикләр яки фаразлар башлангыч ышанычлы белемне юкка чыгарырга тиеш түгел. Хәнәфи хокукында бу кагыйдә элек булган статус яки фактның, шул ук дәрәҗәдә ышанычлы кире кагу барлыкка килгәнче, көчендә калуын аңлата.

ЯИгә карата кулланганда ышанычлылык принцибы карарларны билгесез фаразларга түгел, ә тикшерелгән мәгълүматларга һәм ышанычлы белемнәргә нигезләнеп кабул итүне таләп итә. ЯИ системасын эшләү һәм сынау этабында бу алгоритмның инде тикшереп расланган сыйфатлары һәм дөреслеге, киресенә ышандырырлык дәлил табылганчы, гамәлдә дип саналырга тиешлеген аңлата. Мәсәлән, ЯИ моделе сынауларда иминлек һәм төгәллек күрсәтсә, фактлар белән ныгытылмаган абстракт шикләр аркасында аны куллануны туктатырга кирәкми. Киресенчә, проблема ышанычлы рәвештә ачыкланса (әйтик, конкрет җитди зәгыйфьлек табылса), шикләргә сылтап аны санга сукмый калдырырга ярамый — аны чын янау дип санарга һәм бетерергә кирәк. Ышанычлылык принцибы ЯИ эшләгәндә фактларны һәм ихтималларны аерырга да этәрә: алгоритм кабул иткән карарларның дөреслеге, бигрәк тә алар инде һичшиксез билгеле булган нәрсәгә каршы килсә, тикшерелергә тиеш. Системаны кулланганда операторлар, анализ проблеманы раслаганчы, имеш-мимешләргә яки статистик яктан расланмаган аерым очракларга нигезләнеп, урнашкан эш режимын үзгәртергә тиеш түгел.

Дөньяви этикада бу принцип гадәттә турыдан-туры әйтелми, әмма аның рухы нигезлелек һәм дәлиллелек таләпләрендә күзәтелә: мәсәлән, evidence-based[56] (дәлилләргә нигезләнгән) караш ЯИ хәвефләрен бәяләгәндә бу кагыйдәгә туры килә. Гаепсезлекнең юридик презумпциясе дә охшаш үрнәк булып тора: гаепнең (зыянның) ышанычлы дәлилләре булмаганчы, элеккеге статус (рөхсәт ителгәнлек, иминлек) саклана. Шулай итеп, исламның ышанычлылык принцибы ЯИне җайга салуга уйланылган һәм фактларга нигезләнгән карашны хуплый, фаразлар гына нигезендә ашыгыч карарлар кабул итүдән саклый.

15. Зыянны бетерү принцибы (لا ضَرَرَ وَلا ضِرَارَ / الضَّرَرُ يُزَالُ). Ислам хокукы гаделсез зыян китерүне катгый тыя: «Зыян китерү дә, зыянга зыян белән җавап бирү дә юк» (хәдис) — беркем дә белә торып үзенә дә, башкаларга да зыян китерергә тиеш түгел. Моннан гомуми кагыйдә чыгарыла: ачыкланган һәр яманлык яки зыян бетерелергә тиеш. Хәнәфи фикһында бу норма зыян ачыклангач, аны бетерү яки мөмкин кадәр киметү бурычын һәм акланган сәбәпсез зыянга китерәчәге алдан билгеле гамәлләрне тыюны аңлата. Әгәр рөхсәт ителгәнлек кагыйдәсе (2 нче пункт) гамәлләр иреген билгеләсә, «لا ضرر» принцибы бу ирекнең чиген куя: ул шәхескә яки җәмгыятькә сизелерлек зыян башланган җирдә тәмамлана. Классик хокук белеме моны түбәндәге кагыйдәгә кадәр үстерә: «الضَّرَرُ يُزَالُ» — кайбер ирекләрне яки өстенлекләрне чикләргә туры килсә дә, зыян бетерелергә тиеш.

ЯИ технологияләренә карата зыянны бетерү принцибы яшәү циклының барлык этапларында мөмкин булган тискәре нәтиҗәләрне ачыкларга һәм аларны актив рәвештә булдырмаска куша. Проектлау этабында эшләүчеләр системага иминлек нигезләрен салырга тиеш, аның функцияләре кешеләрнең тән сәламәтлегенә, психикасына, мөлкәтенә яки хокукларына зыян китермәсен. Өйрәтү этабындагы этик аудит өйрәтү мәгълүматларында билгеле кулланучы төркемнәренә карата дискриминациягә яки башка зыянга китерергә мөмкин булган берьяклылык яки элементлар булмавын тикшерергә тиеш. ЯИ технологияләрен гамәлгә керткәндә һәм кулланганда ислам карашы даими күзәтүне таләп итә: алгоритмны куллануның зыян китерә башлавы ачыкланса (мәсәлән, автоном транспорт катнашындагы аварияләр, шәхси мәгълүматларның чыгуы, алгоритм хаталары аркасында хезмәткәрләрне хаксыз эштән чыгару), системаның параметрларын үзгәртергә яки аны куллануны бөтенләй туктатып торырга кирәк. Җитди зыян китерә торган ЯИне белә торып эштә калдыруга юл куелмый, — аның файдалы булуына яки кертелгән акчага сылтап та.

Хәзерге дөньяви ЯИ этикасы принциплары күп яктан бу таләп белән тәңгәл килә: төрле кодексларда иминлек, «non-maleficence»[57] (яманлык кылмау) һәм кешенең иминлеген саклау принциплары искә алына. Шулай итеп, зыянны бетерү яки булдырмау — ЯИгә ислам һәм дөньяви этик карашларның икесендә дә төп аспектларның берсе, ләкин Ислам кодексында бу принцип дини-әхлакый бурыч белән ныгытылган катгый таләп дәрәҗәсенә күтәрелә.

16. Авырлык булганда җиңеләйтү принцибы (المَشَقَّةُ تَجْلِبُ التَّيْسِيرَ). Бу хокукый нигезләмә түбәндәгене аңлата: «авырлык җиңеллек китерә». Аның нигезендә шәригать кешеләрнең тормышын чамадан тыш катлауландыру өчен түгел, ә киресенчә, гадәттән тыш авырлыклар туганда күрсәтмәләрне җиңеләйтү өчен билгеләнгән дигән ышану ята. Хәнәфи һәм башка хокук мәктәпләре шуны таный: норманы үтәү кеше өчен җитди гамәли кыенлык яки зыян белән бәйле булса, җиңеллекләр (рөхсәтләр) кулланыла. Җиңеллекнең көйсезлек аркасында түгел, ә нәкъ менә норманы үтәүнең объектив рәвештә чамадан тыш кыен булуы сәбәпле бирелүе мөһим; принцип тыюларны юкка чыгармый, ә тагын да зуррак зыянны булдырмас өчен кешенең йөген вакытлыча җиңеләйтә.

ЯИ өлкәсендә авырлык булганда җиңеләйтү принцибы таләпләрнең һәм нормативларның шартларга яраклашуында чагылырга мөмкин. Ислам күзлегеннән, барлык идеаль таләпләрне берьюлы үтәү гамәлдә мөмкин түгел яки гаять авыр булса, технологияләрне җайга салу үсеш өчен артык киртәләр тудырырга тиеш түгел. Мәсәлән, кечкенә стартапларга яки ресурслары чикләнгән илләргә, иминлек нигезләренә зыян китермичә, ЯИнең ислам стандартларына туры килүнең гадирәк юлы бирелергә мөмкин — шәригать башкаручының мөмкинлекләрен һәм шартларын исәпкә алган кебек. Конкрет хәлдә берәр кагыйдәне ЯИ системасына кертү зур кыенлыклар һәм чыгымнар белән бәйле булса, ислам карашы вакытлыча гадиләштерүгә юл куя — әлбәттә, төп кыйммәтләргә куркыныч тудырмый торган дәрәҗәгә кадәр генә. Өстәвенә, ЯИнең үзен дә кешеләрнең кыенлыкларын бетерү өчен куллану киңәш ителә: инвалидлыгы булган кешеләр өчен ярдәмче технологияләр үстерү, авыр хезмәтне автоматлаштыру, карар кабул итү өчен аналитика — боларның барысы да файдалы эшчәнлекне җиңеләйтергә омтылган шәригать рухына туры килә.

Дөньяви кодексларда бу принцип турыдан-туры әйтелмәгән, гәрчә аңа җайга салуның пропорциональлеге һәм технологияләрнең һәркем өчен ачыклыгы идеяләре якын булса да. Шәригать карашының үзенчәлеге шунда: җиңеләйтү хокук принцибы дәрәҗәсенә күтәрелә; объектив кыенлык булганда максат — үсешне сындыру түгел, ә төп нормаларга зыян китермичә таләпләрне йомшартып, аңа ярдәм итү.

• Зарурлык принцибы (الضَّرُورَةُ تُبِيحُ المَحْظُورَاتِ). Бу кагыйдә түбәндәгене белдерә: «чиктән тыш зарурлык тыелганны рөхсәт итә». Ислам хокукында «дарура» (зарурлык, тормыш өчен әһәмиятле мәнфәгатьләргә янау) төшенчәсе гомерне саклап калу яки һәлакәтле зыянны булдырмау өчен кирәк булган чикләрдә кайбер гадәти тыюларны вакытлыча алу өчен нигез булып хезмәт итә. Классик мисал — ачтан үлмәс өчен тыелган ризыкны ашауның рөхсәт ителүе.

ЯИ өлкәсендә зарурлык принцибы гадәттән тыш хәлләрдә тагын да төплерәк кыйммәтләрне саклау хакына кайбер этик яки хокукый чикләүләрдән тайпылырга мөмкин булуын аңлата. Мәсәлән, билгеле бер ЯИ технологиясен куллану гадәттә шәхси тормыш яки этика сәбәпле чикләнсә, әмма кешеләр тормышына куркыныч янаган хәл туса (террор һөҗүме, табигать бәла-казасы), ислам карашы, хәтта ул шәхси тормышка үтеп керсә дә, бу технологияне вакытлыча куллануны аклый — әгәр бу чыннан да гомерне саклап калу өчен зарур булса һәм башка юллар булмаса. Тагын бер мисал: медицина моделен өйрәтү өчен, гадәттә, конфиденциальлек законнары аркасында алу кыен булган мәгълүматлар кирәк булса, эпидемия шартларында гомерләрне коткара торган чишелешне тиз эшләү өчен искәрмә ясалырга мөмкин. Мондый җиңеллекләрнең зарурлык чикләре белән чикләнүен ассызыклау мөһим: кискен хәл бетүгә үк тыюлар кабат тулы күләмдә көченә керә. Принцип «الضرورة» ригоризмны булдырмый[58] — ул үлемгә яки зур зыянга китерергә мөмкин булган урында; шул ук вакытта әхлакый нормаларның үзләрен юкка чыгармый, ә аларның гамәлдә булуын кризис вакытына гына туктатып тора.

Дөньяви карашларда охшаш идеяләр гадәттән тыш хәл һәм «кирәкле оборона» төшенчәләрендә чагылган: мәсәлән, законнар гадәттән тыш хәлләрдә уртак файда хакына кайбер хокукларны яки процедураларны вакытлыча бозуга юл куя. Бу хәлләр аерым шартлар белән билгеләнсә дә, аларның нигезендә шул ук принцип ята — чиктән тыш зарурлык кагыйдәләрдән вакытлыча тайпылуны аклый. Ислам кодексы исә бу принципны турыдан-туры кертә һәм югары кыйммәтләрне (гомерне, сәламәтлекне, җәмгыять иминлеген) саклау өчен кайчан һәм ничек искәрмәдән файдаланырга мөмкинлегенең ачык әхлакый юнәлешләрен бирә.

• Хатаны һәм мәҗбүр итү астында эшләнгәнне гафу итү принцибы (رَفْعُ الْخَطَإِ وَالنِّسْيَانِ وَالإِكْرَاهِ). Ислам ялгышлык, оныту яки тышкы мәҗбүр итү аркасында кылынган гамәлдә гаеп булмавын таный. Билгеле хәдис бар: «Дөреслектә, Аллаһы Тәгалә (минем өммәтемне) ялгышлыклар, оныту һәм көчләп эшләтелгән нәрсәләр өчен җаваплылыктан азат итте». Хәнәфи һәм гомуми ислам хокукында моннан кешенең уйламыйча кылган бозуы, аңлы сайлаудан башка (оныту хәлендә) яки янау астында эшләнгән нәрсә өчен гөнаһлы булмавы һәм җәзага тартылмавы килеп чыга. Бу принцип шәригатьнең мәрхәмәтен һәм гаделлеген чагылдыра: кеше үзе контрольдә тотмаган нәрсәне аңа гаеп итеп куймаска.

ЯИ контекстында бу принцип явыз ният аркасында түгел, ә шартлар туры килү сәбәпле булган хаталарга һәм өзеклекләргә карата йомшаграк карашны күздә тота. Эшләүче кодта хата җибәреп, аның зарарлы нәтиҗәләрен алдан күрмәгән булса, ислам этикасы аны явыз ниятле кеше белән тиңләми — әгәр проблеманы ачыклагач, ул аны төзәтү өчен бар көчен куйса (югыйсә җаваплылык принцибы гамәлгә керә). Шул ук рәвешчә, мәгълүматларны белә торып түгел, ялгыш кулланган яки модельне яңартырга оныткан ЯИ системасы операторы, бигрәк тә проблема турында үзе хәбәр итсә, шунда ук җәзага түгел, ә гафуга һәм хатасын төзәтү мөмкинлегенә лаек. Принцип белгечләр җитәкчелек яки хакимият басымы астында эшләгәндә дә әһәмиятле: әгәр алар этик яктан шикле булуын аңлап та ЯИ функциясен мәҗбүри керткән булса, мәҗбүр итү факторы аларның шәхси гаебен җиңеләйтә (гәрчә бу зыянның үзен акламаса да, чын башлап җибәрүчегә карата гаепләү көчлерәк булырга тиеш).

Дөньяви хокукта мондый идеяләр «mens rea»[59] (ният — гаеп шарты буларак) төшенчәсе һәм белә торып кылынган һәм уйламыйча эшләнгән хокук бозуларны аеру аша чагыла. Техник җәмгыятьтә ЯИ этикасы да «just culture»[60] мәдәнияте турында ешрак сөйли: анда, явыз ният булмаса, хаталар җәза өчен түгел, ә өйрәнү һәм системаны яхшырту өчен сәбәп итеп карала. Шулай итеп, исламның хаталарны гафу итү принцибы ЯИне җайга салганда кеше факторын гадел исәпкә алырга чакыра: гаепсезләрне җәзаламаска, ә хаталарны төзәтергә һәм кисәтергә, төп җаваплылыкны очраклы ялгышларга түгел, ә аңлы карарларга йөкләргә.

• Гаделлек принцибы (العَدْلُ). Гаделлек — ислам дөньяга карашының һәм хокукының нигез ташы. Аллаһ Коръәндә күп тапкыр гаделлек кылырга боера (мәсәлән, Коръән 16:90)[61], ә Пәйгамбәр ﷺ хәдисләрдә гаделсезлекнең һәр чагылышын хөкем итә. Юридик мәгънәдә әл-гадел принцибы һәркемгә карата берьяксыз һәм тигез мөнәсәбәтне, һәркемгә лаек булганын бирүне һәм хокукларны берьяклы авышмыйча үтәүне таләп итә.

ЯИгә карата гаделлек принцибы технологияләрнең берәр кеше төркеменә нигезсез зыян китермичә яки өстенлек бирмичә эшләнүен һәм кулланылуын таләп итә. Алгоритмнар эчләренә салынган берьяклылыкның булмавына бәяләнергә тиеш: мәсәлән, рейтинг, эшкә алу яки суд эшчәнлегендә карар кабул итү системалары расасы, җенесе, дине яки социаль хәле буенча кимсетмәс өчен балансланган мәгълүматларда өйрәтелергә тиеш. ЯИне гамәлгә кертү тигезсезлекнең артуына китерергә тиеш түгел — киресенчә, ислам күзлегеннән, яңа технологияләрдән килгән файданың тар элита кулында тупланмыйча, җәмгыятьнең төрле катлаулары арасында гадел бүленүе яхшы. ЯИ белән идарә итү (AI governance) дә гадел булырга тиеш: эшләүчеләрдән кулланучыларга кадәр барлык кызыксынучы якларның үз борчуларын әйтү мөмкинлеге булырга, ә аларның хокуклары хөрмәт ителергә тиеш. ЯИ системасы зыян китерсә, гаделлек принцибы зыян күрүчеләргә компенсация түләүне һәм гаеплеләрне җаваплылыкка тартуны таләп итә (җаваплылык принцибы кысаларында).

Хәзерге дөньяви ЯИ этикасы кодекслары да гаделлеккә һәм дискриминациягә юл куймауга гаять зур әһәмият бирә: fairness[62] ачыклык һәм җаваплылык белән беррәттән төп кыйммәтләр арасында урын ала. Кайбер башка принциплардан аермалы буларак, биредә тулысынча диярлек тәңгәллек күзәтелә: ЯИдә гаделлекне тәэмин итү — гомуми максат, гәрчә ислам карашы гаделлеккә илаһи боерыкка нигезләнеп, аңа рухи-әхлакый мәҗбүрилек бирсә дә.

• Җаваплылык принцибы (الضَّمَانُ / المَسْؤُولِيَّةُ). Ислам хокукында һәр субъект үз гамәлләренең нәтиҗәләре өчен җаваплы. «даман» (гарантия) термины зат китергән зыянны каплау бурычын аңлата: кемдер чит мөлкәткә яки сәламәтлеккә зыян китерсә, ул югалтуларны капларга тиеш. «Мәсъүлият» (җаваплылык) төшенчәсе киңрәк һәм үз карарларың өчен әхлакый һәм юридик хисап тотуны үз эченә ала.

ЯИгә карата җаваплылык принцибы ЯИ системаларын эшләүчеләрнең, хуҗаларының һәм операторларының бу системалар эше өчен җаваплы затлар буларак ачык билгеләнергә тиешлеген аңлата. Ислам кодексы җаваплылыкны тулысынча машинага «күчереп кую» идеясен танымый: ЯИ автоном эш итә алса да, аның карарлары өчен әхлакый һәм юридик җаваплылык аны булдырган һәм эшләтеп җибәргән кешеләргә йөкләнә. Алгоритм зыян китерсә — пилотсыз автомобиль авариясе, медицина ЯИенең дөрес булмаган диагнозы яки мәгълүматларның чыгуы булсынмы — нәкъ менә идарә итүче кешеләр җаваплылыкны үз өсләренә алырга тиеш: сәбәбен аңлатырга, проблеманы бетерергә һәм зыян күрүчеләрнең югалтуларын капларга. Бу кешенең катнашуын һәм контролен таләп итүче «human-in-the-loop» принцибына туры килә. ЯИне гамәлгә керткән компания яки дәүләт органы, Ислам буенча, әманәт (ышанып тапшырылган бурыч) йөртә — технологияне тиешенчә куллану өчен Аллаһ һәм җәмгыять алдында җаваплы була.

Хәзерге дөньяви фикер алышуда охшаш таләп «accountability» — хисаплылык термины белән белдерелә: ЯИ принциплары исемлекләрендә гадәттә системаларның җаваплы затлары һәм хисап тоту механизмнары булырга тиешлеге күрсәтелә. Аерма бары шунда: Ислам бу принципка дини үлчәм дә бирә; җаваплылык хокукый норма буларак кына түгел, ә Аллаһы Тәгалә каршындагы әхлакый бурыч буларак та карала, аеруча кешеләр язмышына йогынты ясый алырлык көчле технологияләрне куллану өчен.

1. Максат белән чараның туры килү принцибы (الوَسَائِلُ لَهَا أَحْكَامُ المَقَاصِدِ). Бу принцип түбәндәгене раслый: чаралар хокукый бәясе буенча үзләре хезмәт иткән максатның статусын уртаклаша. Башкача әйткәндә, максат чараларга бәя бирә: ахыргы максат мәҗбүри яки мактаулы булса, аңа алып баручы гамәлләр дә охшаш хөкем (хокукый статус) ала; һәм киресенчә, начар яки тыелган максат хәтта аңа ирешүнең тыштан нейтраль күренгән адымнарын да гөнаһлы итә. Бу принцип ният белән (1 нче пункт) тыгыз бәйләнгән: гамәлнең мәгънәсе рәвеше буенча гына түгел, ә аның нинди максат хакына кылынуы буенча да бәяләнә. Хәнәфи чыганаклары чараларны аларның максадыннан (ният ителгән ахыргы максаттан) аерырга ярамый дип өйрәтә. Мәсәлән, ярлыларга ярдәм итү мәҗбүри максат булса, шуның өчен акча җыю һәм оештыру адымнары да зарурлык дәрәҗәсендә мәҗбүри була. Ә кемдер берәр нәрсәне хәрам эшләү нияте белән кулына алса (әйтик, шәраб ясау өчен йөзем сатып алса), гамәле үзе тыелмаган булса да, максаты аркасында тыелган хөкем ала. Шулай итеп, «юлларга» әхлакый-хокукый бәя бу юлларның кая алып баруына бәйле.

ЯИгә карата кулланганда «максат чараларны билгели» принцибы алгоритмнарны эшләү һәм куллануны аларның ахыргы максатын исәпкә алып бәяләүне таләп итә. ЯИ системасын булдыру нейтраль түгел: ул этик статусын бу системаны нәрсә өчен кулланырга җыенудан ала. Максат изге булса — мәсәлән, медицинаны яхшырту, белем бирү, хезмәтне җиңеләйтү — мондый ЯИне эшләү дә мактаулы, бәлки хәтта мәҗбүри дип санала (җәмгыятькә файдалы ачышлар ясау күмәк бурычының бер өлеше буларак). Ә максат хөкем итәрлек булса — шәхси тормыш кагылгысызлыгын массакүләм бозу, бозыклыкны пропагандалау, гаделсез һөҗүм өчен корал булдыру — мондый проектларда катнашу үзе үк гөнаһлы, хәтта инженер эше «техник яктан нейтраль» булып күренсә дә. Ислам карашы белгечләрдән үзләренә: «Минем технологиям нинди ахыргы максатка хезмәт итә?» — дигән сорау бирүне һәм гамәлләрен бу максатның әхлакый бәясе белән чагыштыруны таләп итә. ЯИне җайга салуда бу шуңа китерә: рөхсәтләр һәм тыюлар технология сыйфатларына гына түгел, ә аны куллану контекстына һәм ниятләренә дә карап билгеләнә.

Дөньяви этика еш кына «изге максатлар әхлаксыз чараларны акламый» принцибын игълан итә — бу безнең кагыйдәнең икенче ягы. Хәзерге кодекслар хәтта файдалы максат хакына да эшләүчеләрнең төп этик нормаларны бозмавын таләп итә. Биредә уртак караш ачык: ЯИне булдыру/гамәлгә кертү процессын ул китерә торган нәтиҗәдән аерырга ярамый. Әмма ислам карашы алгарак бара һәм моны юридик кагыйдә итеп рәсмиләштерә: максатның кыйммәт ягыннан бәясе турыдан-туры чарага күчерелә. Нәтиҗәдә ЯИне шәригать буенча җайга салу да максатка күбрәк юнәлгән булыр иде: бер үк корал, аны нәрсә өчен куллануга карап, рөхсәт ителергә яки тыелырга мөмкин.

1. Принцип: гөнаһка илтүче чараларны булдырмау (سَدُّ الذَّرَائِعِ). Бу принцип алдагысын тулыландыра: беренче карашка рөхсәт ителгән берәр гамәл тыелган нәрсәгә «ишек» булып хезмәт итсә, ул ишек ябылырга тиеш. Сәдд әз-зәраигъ «(явыз куллануга илтүче) юлларны ябу» дип тәрҗемә ителә. Ислам хокукында (мәликиләр һәм ханбәлиләрдә аеруча үскән, әмма билгеле очракларда хәнәфиләр дә таный) бу шуны аңлата: үзләре әле хәрам булмасалар да, зур ихтимал белән хәрамга китерәчәк гамәлләрне яки чараларны тамырдан кисү.

ЯИ контекстында гөнаһка илтүче чараларны булдырмау принцибы закон чыгаручыларны һәм эшләүчеләрне технологияләр куллануның куркыныч булырга мөмкин юнәлешләрен ачыкларга һәм, гөнаһлы куллану массакүләм төс алмасын өчен, вакытында чикләүләр кертергә чакыра. Берәр ЯИ моделе яки программа үзе нейтраль булса да, тыелган максатларга яраклылыгы белән билгеле булса, ислам карашы аны тыюга яки катгый контрольгә омтыла. Мәсәлән, Deepfake[63] технологиясе: аны күңел ачу өчен кулланырга мөмкин, ләкин ул массакүләм алдау, яла ягу һәм порнография өчен дә чаралар бирә. Булдырмау принцибы явызлык таралганчы көтеп тормаска, ә deepfake алгоритмнарын алуны һәм куллануны алдан чикләргә — явыз ният белән куллануны җинаять тәртибендә тыюга кадәр — куша. Шул ук рәвешчә, тулысынча автоном корал яки тоталь күзәтү өлкәсендәге эшләнмәләр мөмкин булган нәтиҗәләре буенча ирекле рөхсәт итү өчен артык куркыныч дип танылырга мөмкин: шәригать, аларда гаделсезлеккә туры юлны күреп, мондый юнәлешләргә «киртә» куяр иде.

Хәзерге дөньяви стратегияләрдә охшаш сыйфатлар бар: мәсәлән, җайга салучы органнар хокукларны һичшиксез диярлек боза торган ЯИ куллануның аерым очракларын тыярга тәкъдим итә (гражданнарның социаль рейтингы, рөхсәтсез реаль вакытта йөзләрне тану һ.б.). Дөньяви кодексларда бу һәрвакыт гомуми принцип дәрәҗәсенә күтәрелмәсә дә, явыз куллануны алдан булдырмау идеясе бар. Ислам карашы аны бурыч итеп ныгыта: чара этабында ук юлны ябып, гөнаһны кисәтү. Нәтиҗәдә бу принципка нигезләнеп ЯИне җайга салу киләчәктә файдага караганда күбрәк гөнаһ һәм зыян китерәчәк техник мөмкинлекләрне алдан тыюны күздә тота.

1. Файданың (المَصْلَحَةُ) зыяннан (المَفْسَدَةُ) өстенлеге принцибы. Ислам канунының максаты — кешеләргә мөмкин кадәр күбрәк файда китерү һәм яманлыкны мөмкин кадәр киметү. Бу принцип гамәлләрне бәяләгәндә файда белән зыянның гомуми балансына таянырга, беренчесен арттырырга һәм икенчесен киметергә омтылырга кирәклеген раслый. Конкрет карар файда да, зыян да китерсә, шәригать аларның әһәмиятен чагыштыра. Галимнәр билгеләгәнчә, «файда зыяннан өстен булса, рөхсәт итү кулайрак, чөнки өстенлек иткән файда азрак зыяннан авыррак баса». Киресенчә, яманлык һәм бозыклык өстенлек итсә, эш тыелырга тиеш. Хәнәфи фикһында бу идея яңа хөкемнәр чыгарганда мәслахәткә (җәмәгать мәнфәгатенә) таянуда чагыла: биш төп кыйммәтне (динне, гомерне, акылны, мөлкәтне, нәселне) саклауга ярдәм иткән һәм Язма текстларына каршы килмәгән һәр нәрсә ярдәм күрсәтелергә тиешле файда итеп карала.

ЯИгә карата җәмәгать файдасының өстенлеге принцибы технологияләр үсешенең, мөмкин булган тискәре яклар белән чагыштырганда, кешеләрнең тормышын никадәр яхшыртуына һәм ихтыяҗларына җавап бирүенә карап бәяләнергә тиешлеген аңлата. ЯИнең билгеле кулланылышы зур өстенлекләр — гомерләрне саклап калу (мәсәлән, авыруларны диагностикалау), ресурсларны янга калдыру, белемне күтәрү — вәгъдә итеп, шул ук вакытта уртача һәм идарә ителерлек хәвефләр белән генә бәйле булса, ислам хокукы, өстенлек иткән файданы җитәрлек нигез дип санап, аны хупларга һәм хәтта киңәш итәргә омтыла. Мондый караш мәкасыйд әш-шәригать максатларына — гомерне, акылны, җәмгыятьтә гаделлекне саклауга — ирешү өчен, дини тыюларны турыдан-туры бозмау шарты белән, ЯИне актив кулланырга этәрә. Икенче яктан, яңа технология уңай нәтиҗәләргә караганда күбрәк җимергеч нәтиҗәләр (мәфәсид) китерсә, аны гамәлгә кертү яңадан каралырга яки тыелырга тиеш. Мәсәлән, берәр алгоритмны массакүләм кертү хезмәтнең уңайлылыгын арттырса, әмма шул ук вакытта компенсациясез миллионлаган кешене эшсез калдырса, мондый «алгарыш» исламның файда төшенчәсенә каршы килә.

ЯИгә карата хәзерге этик карашлар да җәмәгать файдасын мөмкин кадәр арттыру (Beneficence) һәм системаларны гамәлгә керткәндә файда/хәвеф нисбәтен исәпкә алу зарурлыгын игълан итә. Аерма шунда: Ислам бу идеяне норматив нигезгә куя, аны шәригатьнең әхлакый өстенлекләре белән берләштерә. Гомумән алганда, җәмәгать файдасына юнәлү — уртак нокта: ислам карашы да, дөньяви караш та ЯИнең тормышны начарайтуга түгел, ә яхшыртуга хезмәт итүенә омтыла.

1. Истихсан принцибы (الاِسْتِحْسَانُ). Истихсан «(яхшырагын) өстен күрү» дип тәрҗемә ителә. Хәнәфи хокукы методологиясендә бу конкрет очракта гаделрәк яки максатка яраклырак чишелеш файдасына гомуми кагыйдәне яки кыясны катгый сүзгә-сүз кулланудан тайпылуны аңлата. Хәнәфи фәкыйһләре гомуми аналогиягә иярүнең артык катгыйлыкка китерүен яки канунның яшерен максатына каршы килүен күргәндә истихсан куллана; шунда алар ачык булмаган дәлилгә таянып, башка юлны сайлый — шәригать рухына туры килгән яхшырак нәтиҗәгә ирешү өчен.

ЯИне җайга салуда истихсан принцибы сыгылмалылыкны һәм гомуми кагыйдәләрдән искәрмәләр ясарга әзерлекне аңлата, әгәр моны файда таләп итсә. Ислам карашыннан илһам алган закон чыгаручылар, конкрет хәл аерым караш таләп итсә, абстракт принципларга сукырларча иярмәс иде. Мәсәлән, гомуми кагыйдә конфиденциальлекне бозу сәбәпле билгеле бер мәгълүматлар җыелмасын куллануны тулысынча тыюны таләп итәргә мөмкин, әмма үзенчәлекле очракта аны чикләнгән рәвештә куллану гомерләрне саклап кала алса һәм бу кызыксынучы затлар белән килештерелсә, «истихсан»га охшаш караш — ачык файдага ирешү өчен катгый шартлар белән бер тапкыр рөхсәт итү — кулланылырга мөмкин. Яки киресенчә, стандарт норма берәр алгоритмга рөхсәт бирергә мөмкин, ләкин җайга салучы аның әлеге социаль контекстта гаделсезлек китерәчәген күреп, гомуми кагыйдәгә карамастан, аны аерым чикли ала. Шулай итеп, ЯИнең Ислам этика кодексы бөтенләй катып калган булмас, ә югары кыйммәтләр хакына искәрмәләр механизмын күздә тотар иде — истихсан турында карар үзбелдекле түгел, ә шурага охшаш компетентлы күмәк орган тарафыннан кабул ителү шарты белән.

Дөньяви практикада охшаш үрнәк итеп equity[64] принцибын яки инновацияләр өчен җайга салу «сынау мәйданчыклары» һәм искәрмәләр мөмкинлеген санарга була: аларда җәмәгать файдасы хакына кагыйдәләрнең хәрефеннән вакытлыча тайпылалар. Дөньяви кодекслар истихсан терминологиясен белмәсә дә, каты кагыйдә иң яхшы нәтиҗә бирмәс булган урында акыллы сыгылмалылыкны тәэмин итү идеясе вазифасы буенча гомуми кыйммәткә ия.

1. Кыяс принцибы (القِيَاسُ). Кыяс — ислам хокукында аналогия ысулы; аның асылы — билгеле очрак өчен билгеләнгән шәригать нигезләмәсен охшаш әһәмиятле сәбәпкә ( гилләткә) ия булган яңа очракка күчерү. Хәнәфи мәктәбе кыясны хокукый нәтиҗәләр чыгару өчен төп чыганакларның берсе дип саный (Коръән, Сөннәт һәм иҗмагътан соң).

ЯИгә карата кулланганда кыяс принцибы яңа технологияләрне җайга салуның ислам хокукында инде билгеле булган хәлләр белән аналогияләргә таянырга тиешлеген аңлата. Классик текстларда ясалма интеллект турыдан-туры искә алынмаганлыктан, фәкыйһләр болай фикер йөртәчәк: «Бу нәрсәгә охшаган?» Мәсәлән, автоном роботның гамәлләре өчен җаваплылыкны хайван яки корал хуҗасының җаваплылыгына тиңләргә мөмкин (алар үз ихтыяры белән түгел, ә салынган программа буенча эшләгәнгә күрә, хайванның инстинктларына иярүенә охшаш). Мәгълүматларның хокукый статусы мәсьәләсен классик фикһтагы мәгълүматка хокук яки мөлкәт төшенчәсе белән чагыштырырга мөмкин. Хәтта ЯИ системасының үзен «зат» дип санаргамы, әллә ул бары тик хуҗасының милкеме дигән сорау да кыяс аша хәл ителә: шәригатьтә хокукый эшкә сәләтсезләр (балигъ булмаганнар, элекке чорларда коллар) яки гамәлләре өчен хуҗа җаваплы булган махсус ышанып тапшырылган әйберләр категорияләре бар. Мондый аналогияләр ЯИ гамәлләрен ничек аңлатырга — хуҗаның үз гамәлләре итепме, очраклы вакыйга итепме яки башкача — дигән карарлар чыгарырга мөмкинлек бирәчәк. Шулай итеп, ЯИнең Ислам этика кодексы нульдән төзелми, ә прецедентлардан чыгарыла; кыяс принцибы нормаларның дәвамчанлыгын һәм нигезлелеген тәэмин итә.

Дөньяви хокук та еш кына прецедентларга һәм аналогияләргә таяна: юристлар ЯИне, мәсәлән, юридик зат яки продукт белән чагыштыра, җаваплылык һәм җайга салу максатларында охшашлыклар үткәрә. Дөньяви этик манифестларда мондый методологик принциплар ачыктан-ачык язылмаса да, асылда ислам экспертлары да, дөньяви экспертлар да моңарчы булмаган технологик күренешләрне аңлау өчен аналогияләр куллана.

1. Кирәкле чараларның мәҗбүрилеге принцибы (مَا لا يَتِمُّ الوَاجِبُ إِلَّا بِهِ فَهُوَ وَاجِبٌ). Бу принцип болай формалаштырыла: «мәҗбүри нәрсәне ансыз үтәп булмый торган нәрсә үзе дә мәҗбүри була». Ул максатлар һәм чаралар турындагы идеядан (10 нчы пункт) логик рәвештә килеп чыга, әмма бурычларга игътибар итә: шәригать берәр нәрсәне ваҗиб (мәҗбүри гамәл) итеп билгеләсә, аны башкару өчен кирәк булганның барысы да ваҗиб статусын ала.

ЯИ контекстында бу принцип шәригать яки җәмгыять тарафыннан технологияләргә билгеле мәҗбүри таләпләр куелса, аларны үтәү өчен кирәк булган барлык адымнар да башкаручылар өчен мәҗбүри булуын аңлата. Мәсәлән, Ислам гомерне саклауны һәм гаделлекне боера — димәк, ЯИне эшләүчеләр һәм операторлары өчен иминлекне тәэмин итү һәм алгоритмнарның гаделлеген тикшерү системаларын кертү мәҗбүри, чөнки аларсыз ЯИнең кешеләр тормышына яки хокукларына зыян китермәвен гарантияләп булмый. Законнар (яки этика кодексы) модельдә берьяклылыкка юл куймаска мәҗбүр итсә, мәгълүматларга аудит үткәрү һәм вәкиллекле сайланмаларда өйрәтү дә мәҗбүри була — югыйсә таләпкә ирешеп булмый. Җәмгыять дәрәҗәсендә: үз ислам ЯИ стандартларын эшләү яки бу өлкәдә мөселман экспертларын әзерләү күмәк бурыч (фарыз кифая) дип танылса, моның өчен барлык чаралар (программаларны финанслау, уку курслары булдыру һ.б.) җәмгыять өчен мәҗбүри статус ала. “ما لا يتم الواجب إلا به فهو واجب” принцибы максат игълан ителеп тә, әзерлек гамәлләре өчен беркем дә җаваплылык алмау хәленә юл куймый.

Дөньяви практикада бу идея ачык әйтелмәгән рәвештә билгеле: мәсәлән, норматив актлар еш кына стандартны үтәү өчен компания барлык кирәкле чараларны күрергә тиеш дип күздә тота (ягъни бу чаралар асылда мәҗбүри). Инженерлык этикасында да болай диләр: «иминлекне тәэмин итәргә бурычлы икәнсең, сынау үткәрергә дә, протоколлар кертергә дә бурычлысың». Шулай итеп, ислам карашы эзлекле: мәҗбүри принципларны (иминлек, гаделлек һ.б.) игълан итеп, ул бер үк вакытта ЯИ белән эшләгәндә аларны тормышка ашыру өчен кирәк булган барлык техник һәм оештыру чараларын да таләп итә.

1. «Табыш җаваплылык белән» принцибы (الخَرَاجُ بِالضَّمَانِ). Бу кагыйдә җаваплылык принцибы (9 нчы пункт) белән тыгыз бәйләнгән һәм аны сәүдә-хокукый яктан аныклый: «табыш гарантия (хәвеф) йөртү шарты белән генә аклана». Гадирәк әйткәндә, берәр нәрсәдән табыш алырга шул ук нәрсә буенча мөмкин булган югалтулар яки зыян йөген күтәргән кеше генә хокуклы. Бу кагыйдә хәдискә барып тоташа һәм шулай ук «әл-гунм би-л-гурм» (файда хәвеф белән бәйле) формуласы белән белдерелә. Хәнәфи хокукында бу принцип нигезендә намуслы финанс мөнәсәбәтләре төзелә: җаваплылык алмаган җирдә табыш таләп итәргә ярамый.

ЯИгә карата «الخراج بالضمان» принцибы алгоритмнарны кулланудан файда алучыларның аларга бәйле хәвефләрне дә үз өсләренә алырга тиешлеген аңлата. ЯИне гамәлгә кертеп, автоматлаштыру ярдәмендә чыгымнарны киметкән компания система хаталары өчен җавап бирмәвен белдерергә хокуклы түгел: киресенчә, ул файданың «гарантияләнгән уңышын» алган икән, өзеклекләр булганда юридик һәм финанс тәэминаты да аның өстенә төшә. Эшләүче ЯИ продуктын табыш алып сатса, ул аның ышанычлылыгын сакларга һәм кимчелекләре өчен җаваплы булырга тиеш. Бу принцип «табыш — миңа, проблемалар — җәмгыятькә» дигән җавапсыз модельне кире кага: ислам парадигмасында ЯИгә ия булган һәм аның белән идарә иткән (аннан файда, табыш, экономия алган) зат аның мөмкин булган хаталары яки явыз кулланылышы нәтиҗәләрен дә капларга бурычлы.

Дөньяви хокукта охшаш идеяләр җитештерүченең гражданлык җаваплылыгы һәм продукт китергән зыян өчен катгый җаваплылык институтларында чагылган: мәсәлән, автомобиль җитештерүче машинаны табыш белән сатканга күрә, җитешсезлек өчен җавап бирә. ЯИ өлкәсендә бүген дә эшләүчеләрнең җаваплылык режимнары тикшерелә. “الخراج بالضمان” принцибы бу тенденцияләрне әхлакый кагыйдә белән ныгыта: аңа бәйле җаваплылыксыз табыш юк. Бу ЯИне хәвефләрне тиешенчә иминиятләштереп һәм иминлек турында кайгыртып, җаваплы рәвештә гамәлгә кертергә этәрә, чөнки шул очракта гына табыш хаклы дип санала.

1. Даими контроль бурычы (المُرَاقَبَةُ). Ислам дөньяга карашында мөрәкабә «тыштан күзәтү»не дә, «үз-үзеңне күзәтү»не дә аңлата: мөэмин Аллаһның кешеләр гамәлләрен һәрвакыт күзәтүен аңлый һәм шуңа күрә үз гамәлләрен үзе контрольдә тота. Хокук яссылыгына күчерелгәндә, бу принцип тайпылышларны һәм явыз куллануны булдырмау өчен эшләр барышын туктаусыз күзәтүне таләп итә. Ислам идарәсендә җаваплылыктагы эшләрнең хәлен даими тикшереп тору кушыла: базар (сәүдәнең намуслылыгын контрольдә тоту), суд эшләре яки башка өлкә булсынмы — даими күзәтү һәм аудит мөрәкабә идеалына туры килә. Кагыйдә чыгарылганнан соң аны оныту хәле булырга тиеш түгел — үтәлешен күзәтергә кирәк.

ЯИгә карата мөрәкабә барлык этапларда алгоритмнар эшен өзлексез контрольдә тоту һәм күзәтү таләбендә чагыла. ЯИнең Ислам этика кодексы шуны ассызыклар иде: системаны гамәлгә кертү — җаваплылыкның ахыры түгел, ә даими күзәтүнең башы. Эшләүчеләр, ачыкланган кимчелекләрне төзәтеп, продуктларын яңартулар һәм төзәтмәләр белән тәэмин итәргә тиеш. Кулланучы оешмалар ЯИ эш күрсәткечләрен — төгәллекне, хаталарны, кулланучыларга йогынтыны — күзәтү системаларын җайга салырга тиеш. Алгоритм карар кабул итү өчен кулланылса, аның нәтиҗәләренең дөреслеген кеше яки махсус комиссия тарафыннан вакыт-вакыт тикшерү каралырга тиеш. Мөрәкабә принцибы шулай ук ачыклыкны аңлата: теләсә кайсы вакытта «кара тартма эчендә» нәрсә булуын анализлап булсын өчен журналлар җыю, ЯИ гамәлләрен теркәү.

Хәзерге дөньяви карашлар охшаш нәтиҗәгә килә: “continuous monitoring”[65] концепциясе һәм урнаштырганнан соң алгоритмнар аудиты хәвефләр белән идарә итүнең иң яхшы тәҗрибәләренең бер өлеше булып тора. Европаның AI Act кебек закон проектлары җитештерүчеләрдән ЯИ системаларын базарга чыгарганнан соң күзәтеп торуны таләп итә. Шулай итеп, исламның даими контроль принцибы техник зарурлыкка тулысынча туры килә: ЯИ технологияләре үзгәрүчән, һәм уяу күзәтү генә проблемаларны вакытында ачыклауны һәм этик нормаларга туры китереп төзәтүне тәэмин итә.

1. Яманлыкны булдырмауның файда алудан өстенлеге принцибы (دَرْءُ المَفَاسِدِ مُقَدَّمٌ عَلَى جَلْبِ المَصَالِحِ). Бу норма мәслахәт принцибын (12 нче пункт) мөһим аныклау белән тулыландыра: зыянны булдырмау файда алу белән көндәшлеккә кергәндә, өстенлек яманлыкны булдырмауга бирелә. Башкача әйткәндә, берәр файда өчен җитди яманлыкка юл куярга туры килсә, ул файдадан баш тарту яхшырак. Шәригать аңлатмасында бу тискәре нәтиҗәләре уңай нәтиҗәләргә тигез яки алардан артык булган эшнең тыелуын аңлата, «чөнки бозыклыкны бетерү файда китерүдән алга куела». Бу кагыйдә зарарлы чараларны яхшы максатлар белән аклаудан саклый: файда булса да, ул явыз куллану авырлыгыннан өстен чыкмаса, гамәл хуплана алмый.

ЯИгә карата кулланганда зыянны булдырмауның өстенлеге принцибы билгеле бер файда вәгъдә иткән, әмма зур хәвефләр һәм зыян белән бәйле проектларны яңадан карауны яки тыюны таләп итә. Яңа ЯИ технологиясе уңайлылык яки табыш вәгъдә итеп, шул ук вакытта төп кыйммәтләрне (кешеләрнең гомерен, абруен, иманын) кысу ихтималын югары итсә, ислам карашы өстен күрергә кушкан юл — хәвефтән баш тарту. Әйтик, йөзләрне массакүләм тану системасы иминлеккә ярдәм итә ала (файда), ләкин аның тоталь күзәтү һәм гаепсез кешеләрне бастыру өчен мөмкинлекләре (зыян) күпкә зуррак — димәк, бу принцип буенча мондый системаны гамәлгә кертмәү яхшырак. Яки автоном корал: файдасы — бер як өчен хәрби операцияләрне җиңеләйтү, әмма зыяны — хаксыз үтерүләр һәм көч куллануның көчәюе ихтималы югары булу; шәригать, файдасына карамастан, мондый проектны туктатырга кушар иде. Бу өстенлек зыянны тыю (4 нче пункт) һәм гөнаһка илтүче чараларны булдырмау (11 нче пункт) белән тыгыз бәйләнгән: алар бергә кисәтү позициясен формалаштыра.

Дөньяви этик фикер алышуларда да еш кына иминлек һәм әхлакка туры килү файдадан алда торырга тиеш дигән фикер яңгырый. Рәсми яктан бу саклык принцибында чагыла: ул яңа технологияләрнең иминлегенә шик булганда алардан тыелып торуны таләп итә. Ислам формуласы исә тагын да катгыйрак: зыян белән файда бәрелешсә, башта яманлыкны бетер — чөнки файда хакына куркынычны санга сукмау акланмаган дип санала. Бу ЯИ өлкәсендәге теләсә нинди башлангычны бәяләгәндә бозыклыктан саклауны беренче урынга куйган шәригатьнең «саклаучы» характерын ассызыклый.

1. Күмәк бурыч (فَرْضُ الكِفَايَةِ). Фарыз әл-кифая — Исламда тулаем җәмгыятькә юнәлтелгән бурычлар категориясе: аларны бер төркем кешенең җитәрлек дәрәҗәдә үтәве калганнарны гөнаһтан азат итә, ләкин беркем дә үтәмәсә, гөнаһ катнаша алган һәркемгә төшә. Классик мисаллар — кайбер җәмәгать хезмәтләре: мәгариф, дәвалау, оборона; аларны һәр кеше үзе башкарырга мәҗбүр түгел, әмма җәмгыять гомумән аларны тәэмин итәргә тиеш.

ЯИ өлкәсендә күмәк бурыч принцибы мөселман җәмгыятенең үз мәнфәгатьләрен саклау һәм кешеләргә файда китерү өчен бу технологияне имин һәм әхлакый яктан дөрес үзләштерүгә җитәрлек белгечләр һәм ресурслар бүлеп бирергә тиешлеген аңлата. ЯИ куллануның Ислам кодексын эшләү үзе үк галимнәр һәм экспертлар өчен фарыз әл-кифая дип саналырга мөмкин: ким дигәндә бер төркем компетентлы дин галимнәре һәм инженерлар җитәкче принциплар булдырса, калганнар аларга иярәчәк һәм бурыч үтәләчәк; әмма бу эш белән беркем дә шөгыльләнмәсә, бөтен җәмгыять моны үтәмәү өчен җаваплы булачак. Шул ук рәвешчә, ЯИ өлкәсендә мөселман кадрлар әзерләү — өммәтнең бурычы: ЯИне шәригать нормаларын үтәп гамәлгә кертергә һәм контрольдә тотарга сәләтле җитәрлек квалификацияле белгечләр табылырга тиеш (югыйсә Ислам кыйммәтләрен исәпкә алмаган тышкы эшләнмәләргә бәйлелек җәмгыятькә зыян китерергә мөмкин). Шулай ук дәүләт яки эре оешмалар дәрәҗәсендә: ЯИ куллану зарурлыкка әверелсә (мәсәлән, икътисад яки оборона өчен), аны әхлакый яктан дөрес кертүне тәэмин итү — идарәчеләрнең күмәк бурычы. Фарыз кифая принцибы үзара ярдәмне һәм планлаштыруны дәртләндерә: һәркем IT белгече булырга бурычлы түгел, ләкин сәләте булганнар барча кеше исеменнән бу ихтыяҗны канәгатьләндерергә чакырыла.

Дөньяви дөньяда турыдан-туры охшашы юк — анда бу күбрәк дәүләтнең яки базарның җаваплылык өлкәсе. Әмма халыкара фикер алышуларда да мондый идея яңгырый: «иң яхшы акыл ияләребез ЯИ белән уртак файда өчен эшләргә тиеш». Ислам исә моңа дини бурыч характерын бирә: технологик алгарышны санга сукмау яки анда әхлакның булуын тәэмин итмәү — күмәк рәвештә хөкем ителерлек. Шуңа күрә ислам карашы җаваплылыкны бүлә: берәүләр ЯИ өлкәсендәге хезмәтне үз өстенә ала, башкалар аларга ярдәм итә һәм шулай итеп өммәтнең тулаем яңа технологияләр чорында Аллаһы Тәгалә каршындагы бурычын үтәвен белә.

• Шикле нәрсәдә саклык принцибы (الِاحْتِيَاطُ فِي الشُّبُهَاتِ). Ислам этикасы рөхсәт ителгәнлеге ачык булмаган нәрсәдән сакланырга киңәш итә. Пәйгамбәр ﷺ әйткән: «Хәләл ачык, хәрам да ачык, ә алар арасында күп кешеләр белмәгән шикле эшләр бар. Шикле нәрсәдән сакланган кеше үз динен һәм намусын саклаган була…»[66]. Бу тәгълимат нигезендә шикле табигатьле эшләрдә ихтият (саклык) принцибы формалашкан: кеше яки җәмгыять теге яки бу гамәлнең рөхсәт ителгәнлегенә ышанмый икән, мәсьәлә ачыкланганчы тыелып тору яхшырак.

ЯИ контекстында шикле нәрсәдә саклык принцибы әхлакый яктан кабул ителерлеге ачык булмаган яңа технологияләр яки куллану ысуллары барлыкка килгәндә сак булырга кирәклеген аңлата. ЯИне билгеле рәвештә куллануның ислам нормаларына каршы килү-килмәве ахыргача аңлашылмаса — мәсәлән, үлем китерүче хәрби системаларда автоном карар кабул итү, дини хисләрне мыскыл итү чигендәге сурәтләр тудыру яки кешеләр турында мәгълүмат җыю — мөселман җәмгыяте, абруйлы галимнәр ачык хөкем чыгарганчы, мондый кулланудан тыелып торуны яки аны чикләүне сайлар. Бу яңа технология модасы артыннан кууның рухи яктан куркыныч өлкәгә алып керүен булдырмый. Эшләүчеләрдә дә саклык мәдәнияте булырга тиеш: алгоритм әхлаксыз эчтәлек буенча өйрәтелгән булса, шикле элементлар чистартылганчы модельне чыгармау яхшырак.

Хәзерге дөньяви фикер алышуда мондый караш “better safe than sorry”[67] принцибында һәм хәвефләрне алдан анализлауда чагыла. Мәсәлән, биотехнологияләр һәм ЯИ өлкәсе гамәлгә керткәнче этик экспертиза таләп итә, бу исламның рөхсәт ителгәнлек ачыклыгы таләбенә аваздаш. Ислам карашының үзенчәлеге шунда: ул техник уңышсызлыктан курку белән генә түгел, ә рухи сафлык турында кайгырту белән дә аңлатыла; сизмичә хәрамга кереп киткәнче, берникадәр файданы ычкындыру яхшырак. Шуңа күрә ЯИнең Ислам кодексы чакыра: технологик чишелешнең хәләллегенә яки иминлегенә аз гына шик туса да — тукта, тикшер, ачыкла һәм ышаныч алганнан соң гына эш ит.

• Вакытка һәм урынга яраклашу принцибы (تَغَيُّرُ الأَحْكَامِ بِتَغَيُّرِ الزَّمَانِ وَالمَكَانِ). Ислам хокукында зирәк бер нигезләмә бар: вакыт, урын, шартлар һәм гореф-гадәтләр үзгәргәндә карарларның үзгәрүе хөкем ителми. Бу күбесенчә үзгәрми торган гыйбадәтләргә түгел, ә социаль-хокукый нормалар (мөгамәләләр) өлкәсенә кагыла; әмма шул сыгылмалы өлкәләрдә фәкыйһләр яңа заманның яңа карарлар таләп итә алуын таный. Бу принцип горефне (җирле гадәтне) исәпкә алу һәм кешеләрне искергән нормалар аркасында кыенлыкка салырга теләмәгән Исламның гомуми рухы белән ныгытыла. Әмма үзгәреш бары тик икенчел кагыйдәләргә һәм аларны куллануга кагыла — иман нигезләре һәм ачык тыюлар үзгәрми.

ЯИгә карата шартлар үзгәрү белән хокукый карарларның үзгәрүчәнлеге принцибы бу өлкәдәге этика кодексының һәм җайга салу кагыйдәләренең хәрәкәтсез калмаска тиешлеген аңлата. ЯИ технологиясенең үзе үсү, яңа куллану сценарийлары барлыкка килү һәм җәмгыятьнең тәҗрибә туплавы белән, ислам карашы рөхсәт иткән һәм хәтта таләп иткән нәрсә — кагыйдәләрне яңарту һәм яңадан аңлау. Технологияләр туганда рөхсәт ителерлек булып күренгән нәрсә яшерен зарарлы тәэсирләр күрсәтергә мөмкин — ул вакытта карар вакыт узу белән кырысландыру ягына үзгәртелә. Һәм киресенчә, социаль шартлар үзгәрсә яки элекке хәвефләрне бетерүче яңа контроль чаралары барлыкка килсә, элек катгый булган чикләүләр йомшартылырга мөмкин. Мәсәлән, ун елдан хәзерге кодекста берни әйтелмәгән яңа ЯИ төрләре туарга мөмкин — ул чакта хокук галимнәре ул киләчәк көннең чынбарлыгын исәпкә алып, яңа фәтвалар чыгарырга тиеш. Ислам принцибы «мәәләт»не — ерак нәтиҗәләрне — күзәтергә һәм чорлар алышынганда нормаларны яңадан бәяләргә таләп итә, алар һәрвакыт актуаль мәкасыйдка (шәригать максатларына) җавап бирсен. Асылда, бу ЯИ белән динамик, эволюцион идарә итүгә чакыру.

Дөньяви җайга салучылар да кагыйдәләрне яңарту механизмнарын кертә: кануннарга еш кына берничә елдан яңадан карау кертелә, галимнәр техника үсү белән этик кулланмаларның яңа версияләрен бастыра. Agile-дәүләт кебек хәзерге карашлар[68], сәясәтләрне өзлексез төзәтеп торуны күздә тота. Биредә ислам һәм дөньяви карашлар ысул буенча тулысынча тәңгәл килә: ЯИ нормалары — вакыт һәм урын үзгәрүенә җавап бирергә тиешле «тере документ». Аерма бары тик этәргечтә: Ислам моны гаделлек һәм мәрхәмәтнең мәңгелек принципларына яңа рәвешләрдә дә тугры калу өчен эшли, ә дөньяви караш — гамәли зарурлык сәбәпле. Әмма нәтиҗә бер: ЯИне җайга салуның вакыт узу белән сыгылмалы һәм актуаль булып калуы.

II. Шәригатьнең югары максатлары (مقاصد الشريعة): 22–26 принциплар

• Динне саклау (حِفْظُ الدِّينِ). Бу принцип җәмгыятьтә ислам иманын һәм гамәлен саклауны һәм ныгытуны аңлата. Классик фикһта (хәнәфи мәзһәбен дә кертеп) динне саклау шәригатьнең биш югары максаты арасында беренчел зарурлык дип санала. Ислам хокукы иманны — мәсәлән, диннән чыгу өчен җәза һәм янау булган очракта җиһадның мәҗбүрилеге аша — хәтта гомер һәм мөлкәт бәрабәренә дә сакларга куша, чөнки рухи иминлек дөньяви иминлектән өстен куела. Бөтен хокук системасы дин тоту иреген тәэмин итүгә, ислам принципларыннан тайпылуга юл куймауга һәм җәмгыять иманын какшаткан нәрсәләрне тамырдан бетерүгә юнәлтелгән.

ЯИ технологияләренә карата حفظ الدين принцибы ЯИ системаларының иманны какшатудан саклануын гына түгел, ә әхлакый нигезләрне дә яклавын таләп итә. Проектлау этабында бу алгоритмнарга Исламга каршы инанулар салынмаска һәм динсезлек хупланмаска тиешлеген аңлата. Модельләрне өйрәткәндә мөселманнарның инануларына тискәре йогынты ясарга мөмкин булган көфер яки дингә каршы эчтәлекне чыгарып калдыру мөһим. Гамәлгә кертү этабында — мәсәлән, виртуаль имамнар яки фәтва кушымталары очрагында — ЯИнең дини тәгълиматларны бозуы яки хаталы шәригать хөкемнәре бирүе ярамый. Дини карарларны тулысынча автоматлаштыруга юл куелмый, чөнки ислам традициясендә тере мөҗтәһид кенә кирәкле дәрәҗәдә дини аңлауга һәм Аллаһ каршында җаваплылыкка ия. ЯИ системасы мүкәлләф (дини бурычлы зат) түгел, шуңа күрә ул «Аллаһ ролен үти» яки соңгы шәригать карарларын чыгаруда кешене алыштыра алмый. Аның роле ярдәмче булырга тиеш: автоматлаштырылган хезмәтләр белем тарата ала (мәсәлән, сорау буенча хәдисләр яки аятьләр эзли), әмма соңгы бәя квалификацияле фәкыйһтә калырга тиеш.

Дөньяви ЯИ этикасы кодекслары динне саклауны турыдан-туры карамый, чөнки дөньяви этика иман мәсьәләләренә нейтраль. Кайбер халыкара принципларда кулланучыларның мәдәни һәм дини төрлелеген хөрмәт итү турында әйтелә, әмма нәкъ менә иманны саклау бурычы юк. Бу ислам карашының үзенчәлеген ассызыклый: ул дөньяви кыйммәтләргә һәм хокукларга гына түгел, ә өммәтнең рухи иминлеген саклауга да юнәлтелгән.

• Гомерне саклау (حِفْظُ النَّفْسِ). Гомерне саклау дигәндә кеше тормышын, сәламәтлеген һәм тән кагылгысызлыгын яклау аңлашыла. Ислам хокукында тормыш изге бүләк итеп карала, һәм гомерне саклау — шәригатьнең диннән соң әһәмияте буенча икенче максаты.

Ясалма интеллект технологияләре өчен бу ЯИнең яшәү циклының барлык этапларында кеше иминлеге тәэмин ителергә тиешлеген аңлата. Системаларны эшләгәндә физик зыян китерүне булдырмый торган чикләүләр салына: мәсәлән, пилотсыз транспорт белән идарә итү алгоритмнары яки медицина ЯИе иң югары өстенлек итеп кулланучының һәм тирә-юньдәгеләрнең гомерен саклауны куярга тиеш. Модельләрне өйрәтү иң начар очрак сценарийларын исәпкә алырга тиеш, ЯИ хата аркасында үлемгә китермәсен өчен (мәсәлән, ЯИнең автомобиль йөртүе авария хәлләреннән мөмкин кадәр сакланырга тиеш). ЯИне, бигрәк тә аеруча мөһим өлкәләрдә (транспорт, медицина, җитештерү) гамәлгә керткәндә һәлакәтле өзеклекләрне булдырмый торган эшне өзү һәм кеше контроле механизмнары кирәк. Ахыргы кулланучыларга иминлек гарантияләнергә тиеш: мәсәлән, ярдәмче роботлар кешеләргә куркыныч тудырырга тиеш түгел, ә ЯИгә нигезләнгән корал системаларын, ислам нормалары буенча, тыныч халыкка каршы кулланырга ярамый. Гулүвне (чиктән ашуны) тыю һәм зыянны мәҗбүри бетерү турындагы хәнәфи принциплары ЯИ системаларын гомергә хәвеф булмавына катгый тикшерүне таләп итә. Мөселман тикшеренүчеләре яңа технологияләрне фәлах критерие буенча — чын файдага ярдәм итәләрме һәм яманлык китермиләрме — бәяләргә тәкъдим итә. ЯИ гомергә яки сәламәтлеккә мөмкин булган янау китерсә, аны эшләү һәм куллану шәригать нормаларына каршы килә.

Хәзерге дөньяви кодекслар күп яктан бу принципка аваздаш: ЯИ системаларына төп таләпләрнең берсе — «do no harm» принцибы[69] — кешегә зыян китермәү. Халыкара тәкъдимнәрдә (мәсәлән, ЮНЕСКО) ЯИ кулланганда иминлек, ачыклык һәм кеше иминлеге өстенлекләре игълан ителә. Әмма ислам карашы файдага гына корылган «иминлек»тән ераграк бара: һәр гаепсез гомерне саклау — корпоратив җаваплылык мәсьәләсе генә түгел, ә изге кыйммәткә ия дини бурыч. Хәвеф/файда исәпләүләренә юл куелган саф дөньяви караштан аермалы буларак, шәригать гомернең абсолют кыйммәтен һәм аны яклау бурычын ассызыклый; бу хәтта икътисади яктан файдалы булсалар да, үлем хәвефе китерә торган технологияләрдән баш тартуны таләп итәргә мөмкин.

• Акылны саклау (حِفْظُ العَقْلِ). Бу принцип кешенең акылын, психик сәламәтлеген һәм интеллектуаль бөтенлеген саклауга юнәлтелгән. Традицион фикһта حفظ العقل дигәндә, беренчедән, акылны юкка чыгара яки җитди боза торган бар нәрсәне тыю күздә тотыла (хәмер һәм наркотиклар кебек, аларны кулланган өчен хәдд җәзалары билгеләнгән). Икенчедән, белем алуны һәм белемнәрне үстерүне хуплау, чөнки дини бурычларны үтәү өчен сәламәт акыл кирәк.

Ясалма интеллектка карата кулланганда акылны саклау ЯИ технологияләренең кеше интеллектының түбәнәюенә китермәвен һәм кулланучылар аңы белән манипуляция ясамавын таләп итә. Проектлау этабында бу психологик бәйлелек яки мәгълүмати томалау тудыра алырлык эшләнмәләргә этик чикләүләрне аңлата. Мәсәлән, социаль челтәрләр алгоритмнары яки киңәш бирү системалары, кулланучыны игътибары һәм тәнкыйди фикерләве бәрабәренә эчтәлекне чиксез әйләндереп карауга җәлеп итеп, танып белү зәгыйфьлекләреннән махсус файдаланырга тиеш түгел. ЯИ модельләрен өйрәтү «хәләл» мәгълүматларда, аларны ялган яки бозык мәгълүмат белән тутырмыйча үткәрелергә тиеш, ЯИ интеллектуаль «агу» таратмасын өчен. Гамәлгә кертү этабында ЯИ эшенең ачыклыгын тәэмин итү мөһим, кулланучылар алгоритмнарның логикасын аңласын һәм ЯИ карарлары аңлашылмыйча үз акылына ышанычны какшаткан «гарар» (билгесезлек) хәленә эләкмәсен өчен. ЯИ белән аралашканда ахыргы кулланучылар ихтыяр иреген һәм аңлы карар кабул итү мөмкинлеген сакларга тиеш; шуңа күрә шәригать кешенең аңлап сайлавы кирәк булган җирдә машинага сукырларча таянуны тыя. Мәсәлән, ЯИ системасы медицина яки дин өлкәсендә киңәш бирсә, Ислам буенча кулланучы нигезләмәсен белергә һәм риза булмаганда кеше-белгечкә мөрәҗәгать итәргә хокуклы. Башкача әйткәндә, ЯИ массакүләм манипуляция коралына әверелергә яки кешеләрне мөстәкыйль фикерләүдән биздерергә тиеш түгел.

Дөньяви этика кодексларында бу идеяләрнең бер өлеше психологик иминлек һәм җаваплы проектлау белән бәйле принципларда чагыла. Мәсәлән, «digital well-being» мәсьәләсенә күбрәк игътибар бирелә[70] — алгоритмнарның психик сәламәтлеккә зыян китерүенә юл куймау (хезмәтләргә бәйлелек, ялган мәгълүмат тарату һ.б. аша). Мәгълүматларны саклау һәм дезинформациягә каршы тору законнары җәмәгать аңын ялган белән «пычранудан» читләтеп сакларга омтыла. Әмма дөньяви документларда حفظ العقل принцибының турыдан-туры охшашы юк: ислам карашының үзенчәлеге — акылны нәкъ менә әхлакый-рухи яктан хокукый саклау объекты итеп каравы. Дөньяви нормалар privacy[71] һәм mental health[72] турында сөйләсә, шәригать акылны саклауга гөнаһлы наданлыктан яклауны да, хакыйкатькә өйрәнү бурычын да кертә. Бу интеллектуаль иминлекне дини иминлек белән берләштергән ислам нормаларының бербөтен характерын чагылдыра.

• Мөлкәтне саклау (حِفْظُ المَالِ). Мөлкәтне саклау дигәндә шәхси һәм җәмәгать милкен, икътисади иминлекне һәм милекчеләрнең хокукларын яклау аңлашыла. Фикһта мөлкәт (مال) — саклау таләп иткән биш аерылгысыз кыйммәтнең берсе. Хәнәфи хокук мәктәбе милек хокукларын катгый саклый: урлау, талау, алдау катгый тыелган, урлау өчен, шартлар үтәлгәндә, хәдд — кулны кисү җәзасы билгеләнгән. Һәркем үз байлыгының кагылгысызлыгына хокуклы, һәм һәр килешү якларның ирекле ризалыгын (рида) таләп итә.

ЯИ системалары өчен бу принцип берничә юнәлештә чагыла. Эшләү һәм өйрәтү этабында мәгълүмат чыганакларының «хәләллеген» үтәргә кирәк: ягъни хуҗаларының хокукларын саклап, законлы алынган мәгълүматлар җыелмаларын кулланырга. Алгоритмнарны өйрәтү өчен чит мәгълүматларны «урларга» ярамый — бу урлау яки ризалыксыз мөлкәтне үзләштерү белән чагыштырыла. Моннан тыш, ЯИне эшләүчеләр алгоритмның үзе законсыз транзакцияләр башкару яки кемнеңдер мөлкәт югалтуларына илткән киңәшләр бирү очракларын булдырмаска тиеш. Гамәлгә кертү этабында килешүләрнең ачыклыгы мөһим роль уйный: компания ЯИ хезмәте күрсәтсә, куллану шартлары мөлкәти якларны ачык билгеләргә тиеш — ЯИ эшенең нәтиҗәләренә кем ия, мәгълүматларга һәм тудырылган эчтәлеккә авторлык хокуклары ничек үтәлә һ.б. ЯИ аша интеллектуаль милек хокуклары бозылуга юл куелмый: мәсәлән, генератив модель авторлык хокукы белән якланган материалларны рөхсәтсез кабат чыгарырга тиеш түгел. Ахыргы кулланучылар да, ЯИдән файдаланганда, мөлкәтләрен саклау гарантияләренә ия булырга тиеш: әйтик, ЯИнең финанс киңәшләре комарлы, спекулятив схемаларга (мәйсирга охшаш) этәрергә тиеш түгел, ә робот-консультантлар, клиентның тупланган акчасын хәвефкә куймас өчен, намуслылык һәм саклык принципларына иярергә бурычлы. Моннан тыш, финанслар белән идарә итүче алгоритмнар (банк өлкәсендә, инвестицияләрдә) ислам контекстында риба (рибачылык) һәм гарар тыюларын үтәүгә шәригать аудиты узарга тиеш.

Дөньяви этика кодексларында мөлкәти хокукларны саклау һәм килешү бурычларын үтәү — төп юридик таләпләр. ЯИдә accountability принцибы[73] рухы белән якын: эшләүчеләр система китергән зыян, шул исәптән матди зыян өчен дә җаваплы булырга тиеш. Аерма шунда: Ислам милекне хөрмәт итүне хокукый гына түгел, ә Аллаһ каршында әхлакый бурыч дип тә карый. Мөлкәт хокукын бозу, җәзадан курку булмаган очракта да, гөнаһлы. Дөньяви кодекслар канунның мәҗбүр итү көченә таянган вакытта, ислам карашы аны эчке тәкъвалык белән тулыландыра һәм тышкы контроль булмаган җирдә дә ЯИне эшләгәндә һәм кулланганда намуслылык тәрбияли.

• Нәселне һәм намусны саклау (حِفْظُ النَّسْلِ / حِفْظُ العِرْضِ). Бу комплекслы принцип берьюлы ике якын максатны колачлый: гаилә чыгышын (нәсел шәҗәрәсен) һәм шәхеснең намусын, абруен саклауны. Мәкасыйдның классик исемлегенә кайберәүләр حفظ النسل (нәселне саклау) гына кертә, ә кайберәүләр حفظ العرض (намусны саклау) кертә; әмма хәнәфи аңлатмасы буенча ике төшенчә дә үзара бәйләнгән һәм мөһим.

ЯИ чорында нәселне һәм намусны саклау яңа аспектлар ала. Беренче чиратта, технологияләр гаилә институтын җимерергә яки кеше абруен кимсетергә тиеш түгел. Эшләү этабында бу гаилә кыйммәтләрен какшаткан проектлардан баш тартуны аңлата — мәсәлән, ЯИ платформалары бозыклыкны хупларга яки гаилә бәйләнешләрен өзүгә илткән тәртип модельләрен пропагандаларга тиеш түгел. Алгоритмнарны өйрәтү эчтәлекне фильтрларга тиеш: порнографик, әдәпсез мәгълүматлар яки теге яки бу этник/дини төркемне мыскыллаучы материаллар кертү ярамый (бу күмәк намуска зыян китерә). Генератив модельләргә аерым игътибар: фотореалистик ЯИ сурәтләрен тыю өлешчә нәкъ менә абруйны төшерүче ялган сурәтләр хәвефләре белән бәйле. Хәзерге ЯИ дипфейклар — кешене хурлыклы гамәлләр кылучы итеп күрсәткән ясалма тудырылган фото/видеолар — ясый ала. Шәригать күзлегеннән ялган, абруйны төшерүче сурәтләр тарату — حفظ العرض принцибын җимерә торган авыр яла гөнаһы (бөһтан). Шуңа күрә Ислам кодексы гамәлгә кертү этабында мондый технологияләрне явыз куллануга каршы чаралар кертүне таләп итә: мәсәлән, медианың чынлыгын тикшерү механизмнары, кемнеңдер намусын таплау максатында дипфейклар ясау өчен юридик җаваплылык. ЯИ системалары кулланучылары алгоритмнар ягыннан мыскыллаудан һәм бәйләнүдән сакланырга тиеш: әйтик, чат-бот кимсетүче яки дискриминацион җаваплар тудырырга тиеш түгел — бу һәр кешенең гыйрден хөрмәт итү ислам нормасына каршы килер иде. Моннан тыш, биотехнологияләр өлкәсендә ЯИ кушымталары (мәсәлән, шәҗәрә анализлары, геномны редакцияләү) нәсел шәҗәрәсенә бәйле шәригатьнең этик чикләүләрен исәпкә алырга тиеш: аноним донорлыкны, никахтан тыш суррогат аналыкны һ.б. тыю, чөнки алар туганлык сызыкларын бутый.

Дөньяви ЯИ этикасы принципларында бу комплекслы принципның турыдан-туры охшашы юк — гадәттә дискриминациягә юл куймау һәм мәгълүматларның шәхсилеге мәсьәләләре аерым карала. Нәселне саклау үзе дини фикер алышудан тыш урын алмый — бары тик биоэтика контекстында репродуктив технологияләрдә рөхсәт ителгәннең чикләре тикшерелә. Дөньяви этика حفظ النسل һәм حفظ العرض принципларының кайбер якларына читләтеп кагыла (мәсәлән, кеше хокуклары, дискриминациягә юл куймау, шәхси тормыш аша), ләкин аларны бердәм принципка берләштерми дип әйтергә мөмкин. Ислам карашы исә бөтенлеге белән үзенчәлекле: ул баштан ук гаилә-нәсел кыйммәтләрен дә, шәхеснең намусын да хәтта иң яңа ЯИ технологияләрен эшләгәндә һәм кулланганда да хокукый яклау объектлары итеп исәпкә ала.

III. Яшәү циклының төрле этаплары өчен фикһ нормалары һәм кагыйдәләр:

• Мәгълүмат чыганакларының намуслылыгы һәм «хәләллеге» (صِحَّةُ وَحِلُّ المَصَادِرِ). Бу принцип ЯИ эшендә кулланылган башлангыч мәгълүматларның законлы юл белән алынырга һәм ышанычлы булырга тиешлеген билгели. «Чыганакларның хәләллеге» төшенчәсе хәләл ризык белән охшашлык нигезендә мәгълүматның этик һәм юридик сафлыгын аңлата. Ислам хокукында мәгълүматлар җыелмалары турында турыдан-туры әйтелмәсә дә, якын нормалар салынган: ризалыксыз чит мөлкәтне (мәгълүматны да кертеп) үзләштерүне тыю, дөресен сөйләү һәм таратканчы хәбәрләрне тикшерү таләбе. Заманча аңлау өчен түбәндәге таләпне чыгарырга мөмкин: ЯИне өйрәтү һәм карарлар кабул итү өчен мәгълүматлар «намуслы» булырга тиеш — ягъни бозылмаган һәм кемнең дә булса хокукларын бозмыйча алынган.

Гамәли дәрәҗәдә бу берничә конкрет кагыйдәне аңлата. Беренчедән, урланган яки законсыз җыелган мәгълүматларны кулланырга ярамый: мөселман эшләүче, мәсәлән, шәхси тормыш чикләүләрен урап үтеп, кешеләрнең шәхси мәгълүматларын яшерен рәвештә парсинг[74] ярдәмендә җыймас, чөнки бу шәригатьтә тыелган урлау/шпионлык (тәхәссүс) булыр иде. Барлык мәгълүматлар җыелмалары, мәгълүматлары кулланылган субъектларның хәбәрдар ризалыгы (рида) белән тупланырга тиеш. Икенчедән, мәгълүматлар эчтәлеге буенча хәләл булырга тиеш. Ягъни ЯИне баштан ук тыелган материалларда өйрәтергә ярамый: порнография, хәрамга чакырулар, яла ягу яки алдан ук ялган булуы билгеле мәгълүматлар — боларның барысы да Ислам күзлегеннән «пычрак» чыганаклар. Аларны модельгә кертү әхлаксыз гына түгел, ә системаның гөнаһлы эчтәлекне кабат тудыруына да китерергә мөмкин. Өченчедән, мәгълүматларның төгәллеген һәм ышанычлылыгын тәэмин итү мөһим: нәтиҗәләр белән манипуляцияләү өчен белә торып «мәгълүматларны алмаштыру» яки алдан ук дөрес булмавы билгеле өйрәтү сайланмаларын куллану һөнәри этикага да, Исламның алдауны (гыйш) тыюына да каршы килә. Мәсәлән, киңәш бирү алгоритмын кемнеңдер файдасына ясалма авыштырылган мәгълүматларда өйрәтү ялган шаһитлеккә яки базарда сатып алучыны алдауга тиң, һәм шәригать моны катгый хөкем итә. Шуңа күрә бу принцип мөселман эшләүчеләрне мәгълүматларны җентекләп тикшерергә һәм чистартырга (data auditing), аларның этик яктан яраклылыгын расларга мәҗбүр итә.

Хәзерге дөньяви ЯИ принципларында да мәгълүмат сыйфатына игътибар бирелә — бигрәк тә bias[75] һәм дискриминация белән көрәш контекстында. Data governance[76] тәҗрибәләре чыганакларны алуның законлылыгын (шәхси мәгълүматлар турындагы законнарны үтәүне) һәм вәкиллеклелеген тикшерүне таләп итә. Әмма еш кына басым эчтәлекнең әхлакый «сафлыгына» караганда хокукый аспектларга (GDPR буенча кулланучының ризалыгы) һәм техник аспектларга (системалы хатаның булмавы) ясала. Моннан аермалы буларак, ислам карашы рухи-әхлакый фильтр да кертә: мәгълүматлар законлы булудан тыш, шәригать кыйммәтләренә каршы килмәскә тиеш. Дөньяви кодексларда моңа охшаш кагыйдә юк — анда хокук нормаларын бозмау һәм җәнҗаллардан саклану мөһим, ә Ислам таләпне мәгълүматны Аллаһ разый булырлык итеп куллануга кадәр күтәрә. Шулай да ике караш та бер нәрсәдә килешә: мәгълүматларның сыйфаты һәм килеп чыгышы ЯИнең этиклыгына хәлиткеч әһәмияткә ия. Ләкин Ислам мәгълүматларны сайлаганда кешеләр файдасын гына түгел, ә илаһи күрсәтмәләргә туры килүен дә исәпкә алуны таләп итә.

• Җан ияләрен сурәтләүне тыю (تَصْوِيرُ ذَوَاتِ الأَرْوَاحِ). Бу принцип җанлы затларның — кешеләрнең һәм хайваннарның — рәвеше тулы итеп бирелгән очракларда аларның сурәтләрен ясауны тыйган классик фикһ нормаларына барып тоташа. Хәнәфи мәзһәбендә, хәдисләргә таянып, җанлы затны белә торып сурәтләүнең (рәсем яки сын булсынмы) хупланмавы һәм кайбер очракларда гөнаһлы булуы билгеләнгән. Гомуми кагыйдәдә хәнәфиләр бик сак мөнәсәбәткә омтыла: тәсвир (сурәтләп кабат тудыру) — төпле ихтыяҗ булмаганда артык нәрсәдән тыелу яхшырак булган өлкә.

ЯИ контекстында бу норма беренче чиратта компьютер графикасы, генератив челтәрләр һәм тулыландырылган чынбарлык технологияләре өчен актуаль. Кешеләр/хайваннар сурәтләрен булдыра алырлык системаларны проектлау һәм өйрәтү ислам чикләүләрен исәпкә алырга тиеш. Мәсәлән, персонажлар яки фотолар тудыручы алгоритмны эшләгәндә мөселман программист йөзләрне яки гәүдәләрне тулысынча чынга охшатып кабат ясауны булдырмый торган фильтрлар сала ала. Әгәр технологик платформа үзе рәсем ясау яки 3D модельләштерү коралларын бирсә, ул ким дигәндә мөселман кулланучыларны тәсвирга классик тыю турында кисәтергә тиеш — башка өлкәләрдә хәләллек/хәрамлык турында кисәтүләр булган кебек. Мондый ЯИ системаларын мөселман илләрендә гамәлгә кертү эчтәлеккә чикләүләр белән барырга мөмкин: мәсәлән, цензура алгоритмнары, потка табынуны яки ихтирамсызлыкны булдырмас өчен, Пәйгамбәрләр, сәхабәләр сурәтләрен яки гомумән дини контекстта кешеләр сурәтләрен автоматик тудыруны тыя ала. Ахыргы кулланучыларның ЯИ графикасын шәригать буенча куллануы кирәкле һәм рөхсәт ителгән очраклар белән чикләнергә тиеш: мәгариф (мәсәлән, ансыз булмый торган дәреслек өчен тәннең медицина иллюстрацияләре), фән, тикшерү эшләре — ягъни сурәт булдыру ачык файдага хезмәт иткән һәм сәнгать хакына сәнгать дәрәҗәсенә күтәрелмәгән урыннарда. Хәзерге ислам галимнәре фото- һәм видеога төшерүгә «чын дөньяны чагылдыру» буларак еш кына җиңеллек бирә, әмма генератив ЯИ — аерым очрак, чөнки ул сурәтне нульдән ясый. Шуңа күрә, хәнәфиләрнең катгый фикере буенча, мондый кораллардан кирәксез файдалану хупланмый. Шулай итеп, бу принцип графика белән бәйле ЯИ функцияләренә җитди чикләүләр сала: алгоритмның моңа төпле сәбәп булмыйча, гадәти режимда җан ияләренең реалистик сурәтләрен тудыруы ярамый.

Дөньяви этика кодексларында мондый тыю булмавы ачык. Мондый принципның булмавы — зур аермаларның берсе: күңел ачу индустриясе deepfake видеоларны, фотореалистик аватарларны һ.б. актив гамәлгә керткән вакытта, ислам этика кодексы моңа сак карый. Бердәнбер уртак ноктаны сурәтләрне явыз куллану мәсьәләсендә табарга мөмкин: сүз дезинформация яки порнография өчен дипфейклар турында барганда, дөньяви экспертлар да чаң суга. Алар изге тыюга түгел, ә кеше хокукларына, шәхси тормышка, намуслылыкка мөрәҗәгать итә. Мөселманнар өчен исә тәсвир тыюы — Аллаһка гыйбадәт һәм Аның алдында буйсыну гамәле: «җанландырылган» сурәтләр ясаудан тыелу Яратучы белән мәхлук арасындагы чикне тануны аңлата. Шуңа күрә ислам карашы үзенчәлекле: дөньяви этика бары тик эстетика яки иҗат күргән җиргә ул рухи этәргеч кертә. Шулай да гамәли дәрәҗәдә ислам һәм исламнан тыш белгечләр бер нәрсәдә килешә: тере кеше образын тудыра торган технологияләрне мөмкин булган зыянны һәм явыз куллануны исәпкә алып, гаять җаваплы рәвештә кулланырга кирәк.

• Килешүләрне һәм мөлкәт хокукларын үтәү (حُقُوقُ المِلْكِيَّةِ). Бу принцип мөлкәтне саклауны үстерә һәм ЯИ системаларының эшләүнең барлык якларында да килешүләрне һәм милек хокукын хөрмәт итүен таләп итә. Ислам хокукында килешүгә тугрылык — Аллаһы Тәгаләнең туры боерыгы: «И мөэминнәр! Вәгъдәләрегезне үтәгез!»[77]. Хәнәфи мәктәбе, башкалар кебек үк, шәригатькә каршы килмәгән килешүләрнең изге булуын һәм килешүне бозуның ( نقض العهد) гөнаһ һәм гаделсезлек булуын өйрәтә. Пәйгамбәр (аңа сәлам булсын): «Мөселманнар үз килешүләренең шартлары белән бәйләнгән», — дигән. Яңа чорда алдынгы фәкыйһләр, мәзһәб принципларына таянып, интеллектуаль милекне дә (حقوق معنوية) — мәсәлән, авторлык хокукын, патентларны — рөхсәтсез үзләштерергә ярамый торган законлы милек итеп таныды.

Гамәлдә бу принципны үтәү түбәндәгене аңлата. Беренчедән, ЯИ системалары мәгълүматлар белән хуҗаның хокукларын исәпкә алып эш итәргә тиеш. Мәгълүмат лицензияләнгән булса, алгоритм лицензия чикләреннән чыгарга тиеш түгел. Мәсәлән, нейрочелтәр мәгълүматлар җыелмасында нәтиҗәләр коммерция өчен булмаячак дигән килешү буенча өйрәтелсә, аны соңыннан шартларны бозып коммерция продуктында кулланырга ярамый. Икенчедән, ЯИнең автоматик карарлары килешүләрне бозуга китерергә тиеш түгел. Әйтик, килешүләр башкаручы сәүдә боты кеше-инвестор үзенә куйган барлык чикләүләргә буйсынырга тиеш; алгоритм килешү бурычларын (мәсәлән, хәвеф чикләрен) үзбелдекле санга сукмый башласа, бу әхлакый яктан кабул ителми. Өченчедән, ЯИ продуктларын эшләгәндә мөселманнар интеллектуаль милек турындагы законнарны үтәргә тиеш: чит кодны һәм модельләрне законсыз күчермәскә, патентларны бозмаска. Хәтта ЯИ системасы техник яклау чараларын урап үтәргә мөмкинлек бирсә дә (мәсәлән, якланган музыкага охшаш музыка тудырса), эшләүче намуслылык күрсәтеп, мондый куллануга каршы чикләүләр кертергә тиеш. Дүртенчедән, якларның ризалыгы: ЯИ килешүдә бәйләүче буын булып торса (мәсәлән, ЯИ ярдәмендә туры китерүче агрегатор-платформа[78]), ул ике якның да шартлар турында хәбәрдар булуын һәм ризалык белдерүен тәэмин итәргә тиеш. Алгоритмның әһәмиятле шартларны яшерүе (мәсәлән, ачык офертасыз кулланучыны хезмәткә яздыруы) ярамый — бу шәригатьнең килешү ачыклыгы принцибын бозар һәм батыйл (көчсез килешү) дип саналырга мөмкин булыр иде. Бишенчедән, хисаплылык һәм зыянны каплау: Ислам алгоритм гаебе белән булган бозуның компенсацияләнүен таләп итә. ЯИ үзе җаваплылык йөртмәгәнгә күрә, ул эшләүчеләргә/хуҗаларга йөкләнә. Шуңа күрә ЯИне гамәлгә кертү килешүләрендә җаваплылыкны алдан бүләргә кирәк, һәм алгоритм чит мөлкәткә зыян китерсә, мөселман үз гаебен намус белән танырга бурычлы.

Дөньяви карашта килешүләрне һәм милек хокукларын үтәү күбрәк хокукый аксиома булып тора. Шулай да Trustworthy AI концепцияләре законнарга — димәк, килешү хокукына да — туры килү таләбен үз эченә ала. Аерма исә шунда: Ислам этика кодексы хокукый нормаларны әхлакый нормалардан аермый; мөселманның килешүгә тугрылыгы дәүләт җәзасыннан курку белән генә түгел, ә беренче чиратта Аллаһтан курку һәм вәгъдәне үтәү әхлакый бурычы (әманәт) белән билгеләнә. Шуңа күрә мөселман ЯИ эшләүчесе, дөньяви белгеч кагыйдәне урап үтү юлын эзләргә мөмкин булган җирдә дә, контрагентларның хокукларын үтәячәк. Нәтиҗәдә мондый ЯИ теләсә нинди үлчәү буенча да «этик»рак булачак. Дөньяви һәм ислам принциплары биредә таләпләр буенча гомумән туры килә, әмма соңгысына рухи кыйммәтләр белән ныгытылган тирәнрәк мәҗбүрилек дәрәҗәсе хас дигән нәтиҗә ясарга мөмкин.

• Ачыклык, гарар булмау (الغَرَرُ). Ислам хокукында гарар эштә мөмкин булган зыянга илтә торган юл куелмаслык билгесезлекне, хәвефне яки алдаучанлыкны аңлата. Гарарның классик мисалы — якларның берсенә шартлары аңлашылмаган килешү (мәсәлән, күлдә күпме балык булуы билгесез чакта «күлдәге балыкны» сату). Шәригать чамадан тыш гарар булган килешүләрне тыя, чөнки алар бәхәсләргә, гаделсез файдага һәм хәвефле югалтуларга китерә. Хәнәфи хокукчылары сәүдәдә намуслылык принцибын аеруча ассызыклаган: килешү аңлаешлы булырга, мәгълүмат ачылырга тиеш, югыйсә ул батыйл яки фасид (көчсез/бозылган). Ачыклык (ән-нәзәһә) һәм мәгълүматның тулылыгы — ислам сәүдә кагыйдәләренең нигез ташы. Моннан тыш, Ислам белә торып алдауны тыя: ялган реклама, товар кимчелекләрен яшерү — болар барысы да хакыйкатьне яшерү аша гарарның төрләре. Шулай итеп, шәригать таләп иткән ачыклык принцибы гади «алдамау»дан киңрәк: ул мөнәсәбәтләрдә ачыклыкны һәм билгелелекне тәэмин итүнең уңай бурычын күздә тота.

Ясалма интеллект турында сүз барганда, бу таләп AI transparency & explainability принцибы буларак чагыла[79], әмма өстәмә дини мәгънә белән. Эшләү этабында мөселман программист аңлатырга һәм тикшерергә мөмкин булган модельләр булдырырга омтылырга тиеш. Аңлаешлы логикасыз язмыш хәл итә торган карарлар чыгаручы «кара тартма» — бер як (кеше) машинаның нинди шартлар буенча карар кабул иткәнен белмәгән гарарлы килешүгә охшаш. Мондый тигезсезлек исламның ачыклык идеалына каршы килә. Шуңа күрә модельләрне өйрәткәндә төп үзенчәлекләрне — модельнең нинди мәгълүматларда, нинди фаразлар белән өйрәнүен — документлаштырырга һәм ачык итәргә кирәк. ЯИ системаларын гамәлгә керткәндә мөселман эшләүчеләр һәм хуҗалар кулланучыларга алгоритмның мөмкинлекләре һәм чикләре турында намус белән хәбәр итәргә бурычлы. Мәсәлән, чат-бот мәгълүматның ышанычлылыгын аера белмәсә, кулланучы хаталы җавапны сукырларча кабул итмәсен өчен кисәтелергә тиеш (югыйсә бу системаның «кимчелеген» яшерү булыр иде). ЯИ медицинада яки финанс хезмәтләрендә кулланылса, ачыклык принцибы клиентка карарның нигезләрен аңлатуны таләп итә: шәригатьтә шартларны ачмыйча кешегә нәтиҗәне көчләп тагарга ярамый. Ахыргы куллануда бу аңлатма алу һәм баш тарту хокукына әверелә: ЯИ карары белән очрашкан кулланучы аның ни өчен шундый булуын белергә һәм аңа каршы чыгарга хокуклы. Шулай итеп, ЯИ акланмаган хәвеф һәм аңлашылмаучылык элементын — ягъни гарарны — мөмкин кадәр киметү өчен мөмкин булганча аңлаешлы һәм алдан фаразланырлык булырга тиеш. Ышанычлылыкны аерым искә алырга кирәк: Ислам дөресен сөйләүне бурыч итә, шуңа күрә ЯИ белә торып ялган тудырырга тиеш түгел. Ялганнар, дезинформация тудыручы алгоритмнар дөньяви этикага гына түгел, ә шәригатьнең ачыклык принцибына да каршы килә, чөнки алар, кешеләрне ялгыш юлга кертеп, чынбарлыкны аңлы рәвештә боза (ә бу хәрам). Димәк, мөселман эшләүчеләр системаларга ачыктан-ачык ялган эчтәлеккә һәм модельнең тикшерелмәгән фактларда артык ышанычлылыгына каршы фильтрлар кертергә тиеш.

Глобаль ЯИ принциплары өлкәсендә ачыклык һәм аңлатыла алучанлык төп таләпләр арасында урын ала. Мәсәлән, ышанычлы ЯИ өчен Европаның җитәкче принциплары explicability төшенчәсен терәкләрнең берсе итеп кертә. ЮНЕСКО да ЯИ этикасы турындагы тәкъдимендә мәгълүматның ышанычлылыгына, алгоритм карарларын ачуга һәм аудит мөмкинлегенә басым ясый. Боларның барысы да исламның гарарны бетерү таләбенә күп яктан аваздаш. Аерма күбрәк нигезләүдә: дөньяви этика өчен ачыклык — ышанычны тәэмин итү һәм юридик хәвефләрне киметү коралы. Исламда исә ачыклык әхлаклылык чагылышы да булып тора, чөнки мөһим эштә яшеренлек мөмкин булган гаделсезлек итеп карала. Моннан тыш, Ислам өстенлекне кешегә бирә: алгоритм җитәрлек билгелелек бирә алмаса, җәмгыятькә «капчыктагы мәче» тәкъдим иткәнче, карарны кешегә ышанып тапшыру яхшырак. Дөньяви караш гамәлирәк була ала («модельнең нәтиҗәлелеген артык киметмәслек дәрәҗәдә аңлатыла алсын» рәвешендә). Ислам карашы принципиальрәк: төгәллектән яки табыштан алынган бернинди файда да намуслылык һәм ачыклыкның нигездә булмавын акламый. Нәтиҗәдә, исламның гарар булмау принцибы дөньяви белгечләр дә таныган ЯИ таләпләре өчен этик нигез бирә, әмма аларны дөресен сөйләү һәм эшләрдә ачык булу дини боерыгы белән дә ныгыта дигән нәтиҗә ясарга мөмкин.

• Читләтелгән җаваплылык (المَسْؤُولِيَّةُ التَّبَعِيَّةُ). Классик ислам хокукында гамәлләр өчен җаваплылык төшенчәсе, аеруча турыдан-туры гамәл кылучы (مباشر) белән читләтеп сәбәпче булучы (متسبب) арасындагы аерма яхшы эшләнгән. Хәнәфи хокук галимнәре, зыян затның турыдан-туры гамәле белән китерелсә, җаваплылык (каплау гарантиясе, яки даман) аның өстендә булуын; ә шартларны гына тудырган затның туры гаепле булмаганда яки үз ягыннан ният булганда гына җаваплы булуын билгеләгән. Бу логиканы кулланганда ЯИ юридик яктан җаваплы субъект түгел, ә корал (сәбәп) булып тора. Машина шәригатьнең әхлакый җаваплылык категорияләренә керми, чөнки аның җаны да, аңлавы да, Аллаһ каршында бурычлары да юк. Димәк, ЯИ эшләгән бар нәрсә өчен шәригать буенча «аның артында торган» кешеләр — эшләүчеләр, операторлар, хуҗалар — җавап бирә. المسؤلية التبعية принцибы ЯИ гамәлләренең нәтиҗәләре өчен җаваплылыкның тапшырылган характерда булуын аңлата: алгоритмны булдыручы һәм аны эшләтеп җибәргән зат гөнаһ һәм юридик җаваплылык йөртә, хуҗа үзенең кулга ияләштерелгән хайваны китергән зыян яки яллы хезмәткәре өчен җавап биргән кебек. Ислам хокукы тарихында охшаш мисаллар бар: мәсәлән, кемдер чокыр казып киткән, ә башка кеше анда егылып төшкән булса, казучы — читләтеп гаепле һәм зыянны капларга тиеш. Шуңа охшаш, куркыныч ЯИ булдыручы цифрлы дөньяда үзе «казыган» «чокыр» өчен җаваплы.

Гамәлдә бу принцип барлык этапларда — эшләүдән алып куллануга кадәр — ЯИ гамәлләре өчен кешеләрнең җаваплылыгы ачык бүленүен куша. Проектлау этабында мөселман эшләүчеләр шуны истә тотарга тиеш: автоматлаштыру алардан әхлакый йөкне төшермый. Хатаны «барысына да алгоритм сәбәпче» дигән сүз белән акларга ярамый — ислам тәгълиматы буенча, Кыямәт көнендә җансыз кодтан түгел, ә карарлар кабул иткән кешеләрдән соралачак. Шуңа күрә алгоритмны уйламыйча зыян китерү хәвефен мөмкин кадәр киметерлек итеп төзергә һәм контроль механизмнарын күздә тотарга кирәк. Гамәлгә кертү этабында компанияләр ЯИ ялгышса, кем җавап бирүен язган килешүләр төзергә тиеш. «Беркем дә гаепле түгел, компьютер гаепле» дип фикер йөртеп, җаваплылык субъектын юкка чыгарырга тырышу шәригать буенча дөрес түгел. Мәсәлән, автоном дрон зыян китерсә, фикһ күзлегеннән оператор (булган булса) яки аны проектлаган/чыгарган зат җавап бирә. Бу ЯИ системаларына «контурдагы кеше» (human-in-the-loop) яки ким дигәндә «контур өстендәге кеше» (oversight) — мөһим карарлар кабул итү этабында җаваплы затның булуы — кертүне дәртләндерә. Куллануда бу принцип ахыргы кулланучыларның да ЯИ куллану өчен җаваплылыкның бер өлешен йөртүен аңлата. Мәсәлән, кеше ЯИне яла тудыру өчен кулланган булса, гөнаһ һәм юридик санкцияләр программага түгел, аңа төшә. Кулланучы гаепне коралга күчерә алмый — теләсә нинди башка корал очрагындагы кебек, аны явыз куллану явыз кулланучының җаваплылыгына китерә. Ислам хокукый эшкә сәләтле һәр шәхеснең шәхси җаваплылыгын (тәклиф) өйрәтә; ЯИ мүкәлләф түгел, димәк, алгоритмның һәр гамәле өчен һәрвакыт җаваплы чын мүкәлләф табылачак. Кодексның бурычы — бу бәйләнешне ачык һәм алдан планлаштырырлык итү: система эшенең теге яки бу мөмкин булган нәтиҗәсе өчен нәкъ кем җавап бирәчәк.

ЯИ этикасына дөньяви карашларда охшаш таләп accountability (хисаплылык) принцибы аша белдерелә. Халыкара нормалар — аерым алганда, ЮНЕСКО һәм Европа берлеге кулланмалары — ЯИ эше өчен «кешенең ахыргы җаваплылыгы һәрвакыт сакланырга тиеш» дип күрсәтә. Бернинди ясалма агент та җаваплылыктан качарга мөмкинлек биргән хокукый иммунитетка яки статуска ия булырга тиеш түгел. Бу ислам карашына тулысынча туры килә. Биредә тулысынча тәңгәллек күзәтелә дип әйтергә мөмкин: ислам этикасы да, дөньяви этика да ЯИнең әхлак субъекты түгел, ә объект булуын таләп итә. Аерма бары шунда: Ислам моны иман тәгълиматы белән ныгыта — бары тик кеше генә ихтыяр ирегенә ия һәм Аллаһ алдында җавап бирә, ә машина юк. Моннан тыш, Исламда бу принциптан, мәсәлән, суд эшләрен яки фәтваны кеше катнашыннан башка тулысынча ышанып тапшырырга ярамавы турындагы караш та килеп чыга: карар кабул итүче кеше булмаса, җаваплылык та билгесез кала, ә бу шәригатькә каршы килә. Дөньяви фикер алышу да ЯИне күзәтүсез «иреккә чыгармаска» омтыла, әмма этәргечләр арасында хокукый бушлыклардан курку да бар. Ислам исә әхлакый тәртипнең төплерәк концепциясеннән чыгып эш итә. Нәтиҗәдә кагыйдә бер: ЯИне эшләүчеләр һәм хуҗалар үз продуктлары өчен, ә кулланучы үз кулланылышы өчен җаваплы булырга тиеш, һәм бернинди «акыллы алгоритм» моны үзгәртми.

• Әхкамда тулысынча автоматлаштыруны чикләү (قَصْرُ الإِحْكَامِ عَلَى الإِنْسَانِ). Әхкам дигәндә биредә норматив карарлар чыгару, аеруча дини-хокукый мәсьәләләрдә (шәригать хөкемнәре) карар чыгару аңлашыла. Бу принцип хокукларга һәм бурычларга кагылышлы соңгы хөкемнәр машинада түгел, ә кешедә калырга тиешлеген раслый. Бу югарыда каралган җаваплылык сәбәпләре белән дә, шәригать хөкеменең иҗтиһад гамәле (хокук галименең Аллаһ каршында акыл көче куюы) буларак аерым статусы белән дә аңлатыла. Хәнәфи хокукында, гомумән ислам традициясендә дә, нияткә, контекстны белүгә һәм гаделлек кылырга омтылышка ия тере галим яки казый гына фәтва яки суд карары чыгара ала. Кеше катнашыннан башка әхкам чыгару процессын автоматлаштыру фикһның асылына каршы килер иде, чөнки фикһ — фәһем, ягъни аңлау, ә гади исәпләү түгел. Классик чыганаклар, әлбәттә, ЯИне белмәгән, әмма без гомуми кагыйдәгә таяна алабыз: «хөкем дәлилләрне аңларга сәләтле затка чыгарыла». Машина исә дәлилләрне «аңламый», аларны статистик яктан эшкәртә. Шуңа күрә шәригать, әйтик, нейрочелтәрнең автоном рәвештә суд хөкеме чыгаруын танымый — мондый «хөкем» дини канун күзлегеннән законлы көчкә ия булмас иде.

Гамәлдә бу принцип гомер, дин һәм кеше хокуклары өчен аеруча мөһим карарларда ЯИгә тулы автономия бирергә ярамавын аңлата. Суд, полиция, корал белән идарә итү өчен системалар проектлаганда мөселманнар мәҗбүри кеше контроле дәрәҗәсен сала. Мәсәлән, җәза чыгару программасы (алгоритм буенча төрмәгә утырту вакытын билгеләү) кулланылса, соңгы сүз кеше-судьяда булырга тиеш; ул гаделлек хакына рәсми булмаган хәлләрне исәпкә алып, ЯИ киңәшеннән тайпыла ала (хәнәфи хокукында истихсан асылда шуның турында — коры алгоритмнан читкә чыккан, мәрхәмәткә нигезләнгән карар). Фәтвалар өлкәсендә «робот-мөфтиләр» — дини сорауларга җавап бирүче чат-ботлар — барлыкка килә. Ислам кодексы аларны соңгы фәтваларның мөстәкыйль чыганаклары итеп түгел, ә бары тик белешмә системалары итеп кулланырга киңәш итә ала. Һәр мондый хезмәт артында җавапларны тикшереп раслаучы тере шәех торуы, яки ким дигәндә җавапларга «соңгы фәтва түгел, белгечкә мөрәҗәгать итегез» дигән искәрмә өстәлүе яхшы. Дини оешмаларга ЯИне шартларсыз кертүгә юл куелмый — мәсәлән, галимнәр шурасы катнашыннан башка ЯИгә никах карарларын, аерылышуларны, финанс продуктларының хәләллеге турында фәтваларны автоматик чыгаруны рөхсәт итәргә ярамый. Куллану этабында бу принцип кешенең үзенең шәригать буенча хокукларына йогынты ясаучы теләсә нинди автоматик процесска катнашу хокукын күздә тота. Автоматик эштән чыгару, диагноз кую яки ышанычлылыкны бәяләү булсынмы — мөселман кеше тарафыннан яңадан карауны таләп итә алырга тиеш. Бу апелляция хокукына аваздаш, әмма дини нигезгә дә таяна: шәригать кыйммәтләренең тулы җыелмасын (мәрхәмәт, тәүбә, үзенчәлекле хәлләрне исәпкә алу нияте) бары тик кеше генә тормышка ашыра ала.

Дөньяви карашлар да «Meaningful Human Control» зарурлыгы турында күбрәк сөйли[80] — ЯИ системаларында. Бу бигрәк тә автоном корал контекстында ачык яңгырый: дөнья җәмәгатьчелеге карар кабул итү циклында кеше булмаган «үтерүче роботлар» ихтималына борчыла. Күп илләр «атаргамы, юкмы» дигән хәлиткеч карарны кеше кабул итәргә тиеш дип таләп итә. Асылда, бу Исламдагы шул ук принципны чагылдыра — гомер һәм үлем җансыз алгоритм тарафыннан хәл ителә алмый. Суд алгоритмнарына һәм башка иң мөһим өлкәләргә карата Европа берлегендә кеше катнашу гарантияләре кертелә (мәсәлән, GDPRның 22 нче маддәсе хокукларга кагыла торган тулысынча автоматлаштырылган карарларны кеше катнашу мөмкинлегеннән башка турыдан-туры тыя). Шулай итеп, карашлар арасындагы аерма максатта түгел, ә күбрәк этәргечтә һәм һәрьяклы куллануда. Ислам бу таләпне дини-әхлакый өлкәгә дә җәелдерә: мәсәлән, ясалма интеллектның үзе фәтвалар чыгара яки галимнәрне алыштыра алуы турындагы идея принципиаль рәвештә кире кагыла. Дөньяви этика исә дини карарларны карамыйча, хокукый һәм этик хәвефләргә игътибар итә. Әмма дөньяви дөньяда да таныла: «algorithms should not play God»[81], тикшеренүчеләр төгәл әйткәнчә. Шуңа күрә бу өлкәдә килешү күзәтелә, гәрчә Ислам мәсьәләгә иң югары рухи әһәмият бирсә дә.

• Сайлау һәм шикаять итү хокукы (حَقُّ الاِخْتِيَارِ وَالاِسْتِئْنَافِ). Ислам хокукы борын-борыннан кешенең язмышына кагылышлы эшләрдә хәбәрдар сайлау һәм риза булмау хокукын таный. Бу килешүләрнең иреклелеге, диндә көчләү булмавы[82] (Коръән 2:256) принципларыннан һәм гаделсез карарларга шикаятьләрне карауның билгеләнгән тәртипләреннән килеп чыга. Хәнәфи фикһында хыяр төшенчәсе бар — билгеле шартлар туганда килешүне сайлап раслау яки юкка чыгару хокукы (мәсәлән, хыяр әр-рушд — балигъ булмаган затның җитлегүгә ирешкәч килешүдән баш тарту хокукы). Шулай ук, классик судта хәзерге күп баскычлы апелляция булмаса да, хаксыз карарларны яңадан карау механизмнары булган: хата яки явыз ният ачыкланса, югарырак казый яки хәлифә үзе хөкемне юкка чыгара алган. Башкача әйткәндә, шәригать социаль процессларда язмышка гына таянмый — ул кешегә гаделлеккә ирешү һәм карары басым астында яки белмичә кабул ителгән булса, аны үзгәртү мөмкинлеген бирә. Шуңа күрә ЯИ теленә күчергәндә түбәндәге таләп чыга: автоматлаштырылган карар кагылган һәркемнең аңа каршы чыгу яки тере кешедән башка вариант сорау хокукы булырга тиеш.

ЯИгә карата бу хезмәтләрне гамәлгә кертү этабында кире элемтә һәм шикаять каналларын проектларга кирәклеген аңлата. Мәсәлән, автоматлаштырылган система (әйтик, ЯИ ярдәмендә әңгәмә) эшкә дәгъва кылучыны кире какса, аңа кадрлар комиссиясенә шикаять итү мөмкинлеге бирелергә тиеш. Сайлау хокукы тулысынча автоматик режимнан баш тарту мөмкинлеген дә күздә тота. Мөселман кулланучы, ЯИ хаталарының хәвефләрен белеп, «кеше» тарафыннан классик хезмәт күрсәтүне өстен күрергә мөмкин — һәм этик яктан компанияләр ким дигәндә аеруча мөһим мәсьәләләрдә мондый мөмкинлекне бирергә тиеш. UI/UX проектлауда[83] бу, мәсәлән, «менеджерны чакыру» яки «эшне кешегә тапшыру» төймәсе булуда чагылачак. Куллануда принцип алгоритмнарның үзләрен альтернативасыз диктаторлар итеп түгел, ә кешегә ярдәмчеләр итеп көйләүне таләп итә. ЯИ системасы киңәш биргәндә: «Сез риза була аласыз яки кеше тарафыннан тикшерү сорый аласыз», — дип тәкъдим итсә, бу яхшы үрнәк булачак. Бу бигрәк тә дин өлкәсендәге карарларга кагыла: мөселман һәрвакыт автоматик «галим» җавабына шикләнеп, икенче фикер алу өчен тере имамга мөрәҗәгать итә ала — ислам кушымталарын эшләүчеләр программага бәхәссез ышаныч уяту урынына, бу хокукны ачыктан-ачык хупларга тиеш.

Дөньяви җайга салу кагыйдәләре дә мондый хокукларны беркетүгә килә. Европа берлегенең Мәгълүматларны саклау буенча гомуми регламенты (GDPR) 22 нче маддәдә кешенең, карар әһәмиятле нәтиҗәләргә ия булса, бары тик автоматлаштырылган эшкәртүгә нигезләнгән карарга дучар ителмәү хокукын билгели; аның кеше катнашуын таләп итәргә һәм үз позициясен белдерергә хокукы бар. Бу дәгъвачының кеше-судьяга мөрәҗәгать итүе турындагы ислам таләбенә турыдан-туры туры килә. Моннан тыш, Европада AI Act кебек проектлар «югары хәвефле» системаларда кеше күзәтүе механизмнары һәм кулланучыларның хокукларын яклау мөмкинлекләре булырга тиешлеген күздә тота. Аерма шунда: дөньяви карашка кеше хокуклары һәм кулланучы хокуклары этәргеч бирсә, ислам карашына гаделлекне (‘адл) әхлакый-дини тою да өстәлә. Мөселман өчен гаделсез (яки аңлашылмаган) карарны яңадан карауны таләп итү — хокук кына түгел, ә әмр би-л-мәгъруф бурычы да (хупланганны кушу һәм хөкем ителгәнне тыю), Аллаһ билгеләгән гаделлекне торгызуга омтылыш. Шулай итеп, ЯИнең Ислам этика кодексы сайлау/шикаять хокукларын мөмкин кадәр киң тәэмин итүне — бәлки хәтта кайбер дөньяви законнардан да киңрәк — таләп итәчәк. Әмма гомумән юнәлеш бер: «кешенең машинага каршы һәрвакыт сүз әйтү мөмкинлеге булырга тиеш», һәм бер ЯИ системасы да кулланучыларны алгоритмга буйсынырга мәҗбүр булган хокуксыз объектлар хәленә куярга тиеш түгел.

• Гореф-гадәтне исәпкә алу (العُرْفُ). Ислам хокукында гореф — ачык текстларга каршы килмәү шарты белән шәригать тарафыннан танылган җирле гадәт яки урнашкан тәҗрибә. Хәнәфи мәктәбе горефне исәпкә алуы белән аеруча билгеле: күп норматив карарлар гадәт тәэсирендә үзгәртелгән (мәсәлән, сәүдә гадәтләре килешүләрнең нечкәлекләренә йогынты ясаган). Классик хәнәфи принцибы болай ди: «әл-гадәт мүхәккәмә» — туры текст белән җайга салынмаган мәсьәләләрдә «гадәт канун көченә ия».

ЯИ этикасы өчен бу мөселман җәмгыятьләрендә ЯИ технологияләрен эшләгәндә һәм җайга салганда җирле кыйммәтләрне, телне, аралашу гадәтләрен исәпкә алырга кирәклеген аңлата, чишелешләр әлеге җәмгыять үлчәүләре буенча урынлы һәм гадел булсын өчен. Гамәлдә ЯИдә горефне исәпкә алу мәдәнияткә сизгер проектлау зарурлыгында чагыла. Алгоритмнарны эшләү этабында җирле контекст турындагы белемнәрне җәлеп итәргә кирәк: мәсәлән, мөселман илендә хезмәт күрсәтү өчен чат-бот ясаганда әлеге телдәге әдәпле аралашу формаларын, дини бәйрәмнәрне, расписание үзенчәлекләрен (җомга намазы һ.б.) исәпкә алырга. Мәдәни билге буенча дискриминациягә юл куелмый, киресенчә, күптеллелек һәм интерфейсның яраклашучанлыгы җәмгыятьләрнең төрлелегенә ислам хөрмәтенең чагылышы булачак. Модельләрне өйрәткәндә мәгълүматлар җыелмасының бөтен аудиториягә бер мәдәни норманы көчләп такмавын күзәтергә кирәк. Әйтик, ЯИ модельләре инглиз телендәге Көнбатыш эчтәлегендә генә өйрәтелгән булса, аларны яраклаштырмыйча башка горефкә күчерү урынсыз яки мыскыллаучы нәтиҗәләргә китерергә мөмкин. Шуңа күрә принцип ЯИ системаларын җирләштерүне таләп итә: җирле мәдәнияттән мәгълүмат кертү, көйләү һәм сынауга горефне белүче экспертлар җәлеп итү. Гамәлгә кертү этабында горефне исәпкә алу ЯИ куллану кагыйдәләренең һәм хәтта шәригать аудиты нормаларының илгә һәм мәзһәбкә карап бераз аерылуында чагылырга мөмкин. Мәсәлән, кайбер консерватив җәмгыятьләр (катгый горефкә ияреп) сурәт тудыруны тулысынча сүндерә ала, ә башкаларында моңа фәнни максатларда рөхсәт ителә. Ислам ике карашны да, алар шул мохитнең билгеле һәм хупланган гадәтенә таянса, законлы дип таный. ЯИ куллану сизгер булырга тиеш: киңәш бирү, эчтәлекне модерацияләү һ.б. хезмәтләр җирле әхлак нормаларын — әлеге җәмгыятьтә кабул ителми торган нәрсәне, глобаль дәрәҗәдә рөхсәт ителсә дә — исәпкә алырга бурычлы. ЯИ җәмгыять нигезләрен җимерергә тиеш түгел, югыйсә ул файда урынына зыян китерәчәк.

Технологик проектлауның дөньяви этикасында да инклюзивлыкка һәм төрлелекне исәпкә алуга чакырулар яңгырый. «AI for All» концепцияләре чишелешләрне бер калыпка берләштерүне түгел, ә төрле мәдәни-социаль төркемнәргә яраклаштыруны күздә тота. ЮНЕСКО документларында төп кыйммәтләрнең берсе дип мәдәни төрлелекне хөрмәт итү һәм инклюзивлык атала. Асылда, бу горефне исәпкә алуга якын: этик өстенлекләрнең аерыла алуын һәм ЯИнең төрле традицияләр вәкилләре катнашында төзелергә тиешлеген таныйлар. Аерма, мөгаен, Исламның бу идеяне баштан ук мәҗбүри итүендә: галимнәр һәрвакыт әлеге төбәктә яки өлкәдә урнашкан гадәт бармы дип карый, һәм бар икән, аны нормалар төзүгә кертә. Дөньяви дөньяда исә озак вакыт «one-size-fits-all» карашы өстенлек итте[84], һәм бертөрле модельләрнең азчылыкларга начаррак хезмәт күрсәтүе ачыклангач кына күптән түгел algorithmic bias проблемасы турында сөйли башладылар[85]. Хәзер «төрлелеккә зыян китермә» принцибын кертәләр. Горефнең бай хокук белеменә таянган ЯИнең Ислам кодексы баштан ук төрлелеккә корылыр иде: мәсәлән, анда җәмгыять соравы буенча эчтәлекне фильтрлауның төрле дәрәҗәләре яки илгә карап ЯИ тәртибенең төрле модельләре каралырга мөмкин (Малайзиядә кабул ителерлек нәрсә Согуд Гарәбстанында кулланылмаска мөмкин, һәм киресенчә). Бу икеләтә стандарт дип саналмый, ә киресенчә — җирле мәслахәтне (файданы) исәпкә алган шәригать зирәклеге дип карала. Нәтиҗәдә Көнбатыш этикасы да җирләштерүнең зарурлыгын аңлауга килә, әмма ислам этикасының моның өчен гореф тәгълиматы рәвешендә ачыграк теоретик нигезе бар.

• Дини мәгълүматларны тикшереп раслау бурычы (التَّثَبُّتُ مِنَ المَعْلُومَاتِ الدِّينِيَّةِ). Бу принцип — дини мәгълүматның әһәмияте сәбәпле аерым чыгарылган мәгълүматларның ышанычлылыгы принцибының махсус очрагы. Ислам традициясендә تثبت катгый бурычы бар — белемнәргә таянып эш итәр яки аларны тапшырыр алдыннан аларның хаклыгына инану.

ЯИгә карата бу ислам белеме, фәтва сорауларына җавап бирү, Коръән һәм хәдис кушымталары белән бәйле системалар өчен аеруча мөһим. Мондый системаларны эшләү этабында мәгълүматларны сайлау һәм тикшерү өчен квалификацияле шәригать экспертларын җәлеп итәргә кирәк. Алгоритм дин буенча сорауларга җавап бирергә өйрәтелсә, аның өйрәтү корпусы тикшерелгән чыганаклардан: танылган тәфсирләрдән, ышанычлы хәдисләр җыентыкларыннан, абруйлы дин галимнәренең фәтваларыннан торырга тиеш. Нейрочелтәргә интернеттан дини темаларга очраклы эчтәлекне «ашатырга» ярамый — анда бидгатьләр, зәгыйфь яки уйлап чыгарылган хәдисләр, хаталы фикерләр күп. Мөселман эшләүчеләр фильтрлау үткәрергә бурычлы: мәсәлән, ким дигәндә яхшы (хәсән) ышанычлылык дәрәҗәсендәге хәдисләр генә кергән белем базасы булдыру, ә зәгыйфь һәм ялганнарын ЯИ аларны искәрмәсез китермәсен өчен билгеләү. Мондый ЯИ хезмәтләрен гамәлгә керткәндә җавапларны мөфти яки мөхәррир раслау механизмын күздә тотарга кирәк. Мәсәлән, автоматик фәтва җавабы бирүче сайт, тудырылган җавапны киң аудиториягә күрсәткәнче, тере галимгә тикшерергә җибәрә ала — югыйсә Ислам исеменнән хата тарату куркынычы зур. Бу техник яктан эшләнмәгән булса, ким дигәндә интерфейста җавапның кеше раславыннан башка соңгы булмавын ачык күрсәтергә кирәк. Ахыргы кулланучылар файдаланганда, теләгән һәркем дөреслеген үзе тикшерә алсын өчен, ЯИ коралларында һәр дини раслау өчен чыганакларга сылтамалар (искәрмәләр кебек) булырга тиеш. Шулай ук алгоритмны ышаныч булмаган очракларда «мин белмим» (ولا أدري) дип әйтергә өйрәтү яхшы булыр иде — уйдырмадан саклану өчен белмәүне тану да ислам фәненең бер өлеше. Шулай итеп, бу принцип акыллы системаларыбызның иман турында тикшерелмәгән раслаулар таратучы ирексездән ялган имамнарга әверелмәвен гарантияләү турында.

Дезинформация белән көрәшнең дөньяви өлкәсендә дә ЯИнең аны көчәйтә дә, аңа каршы көрәшә дә алуын аңлау барлыкка килде. Мәсәлән, зур платформалар шикле яңалыкларны fact-checking тикшерүе өчен билгеләүче ЯИ модераторларын кертә[86]. Әмма нәкъ менә дини мәгълүматны махсус яклау, әлбәттә, юк — бу дини оешмаларның эчке механизмнары карамагында. Шуңа күрә охшаш үрнәк итеп фактларны тикшерү буенча гомуми башлангычларны һәм Википедия, эзләү системалары эчтәлеген «шундый чыганакларга нигезләнеп» төрендәге билгеләр белән тамгалауны гына атарга була. Бу яктан ислам карашы үзенчәлекле: ул дин турындагы мәгълүматларны аеруча җентекле тикшерүне таләп итә һәм төгәл булмаган хәдисләр һәм аңлатмалар таратуны хата гына түгел, ә гөнаһ дип саный. Шуңа күрә ЯИ өчен Ислам этика кодексы accuracy of religious content төшенчәсен[87] хәтта функцияләрнең бер өлешеннән баш тарту бәрабәренә дә абсолют өстенлек дәрәҗәсенә күтәрә. Мәсәлән, ЯИ ярдәмчесенең шәригать темасына уйдырмага керешүенә караганда «гафу итегез, бу сорауда ярдәм итә алмыйм» дип җавап бирүе яхшырак. Дөньяви алгоритмнар исә еш кына нәкъ менә «уйлап чыгара» (тел модельләрендәге hallucination дип аталган күренеш), һәм бу танылган проблема булса да, диннән тыш аңа йомшаграк карыйлар. Ислам күзлегеннән исә ЯИнең Коръән яки фәтвалар турында «галлюцинацияләренә» бөтенләй юл куелмый. Шулай итеп, تثبت принцибы ЯИ чорында ислам тәгълиматының сафлыгын саклауны гарантияли, һәм дөньяви дөньяда аның турыдан-туры тиңдәше юк — бу мөселманнар глобаль этик фикер алышуга кертә ала торган үзенчәлекле тәҗрибә.

IV. Гамәлгә кертү һәм куллануның гамәли юнәлешләре

• Хәрам эчтәлекне һәм функцияләрне фильтрлау (تَرْشِيحُ المُحَرَّمَاتِ). Хәнәфи фикһында хәрам эчтәлекне (тыелган эчтәлекне) фильтрлау гөнаһны һәм аңа илтүче чараларны бетерүнең катгый принцибына (سد الذرائع) нигезләнә. Изге Коръән һәм Сөннәт гөнаһка ярдәм итүдән күп тапкыр кисәтә: «… әмма гөнаһта һәм дошманлыкта бер-берегезгә ярдәм итмәгез…» (Коръән 5:2)[88].

Проектлау этабында салынган фильтрлар теләсә нинди хәрам эчтәлекне тудыруны, эшкәртүне һәм таратуны булдырмаска тиеш: порнографияне, динне мыскыллауны, комарлы уеннарны, гөнаһка илтә торган мәгълүматны (мәсәлән, җинаять схемаларына өйрәтүне), рөхсәт ителмәгән музыка яки аудиовизуаль материалларны. Модельләрне өйрәтү өчен мәгълүматлар җыелмалары, ЯИ тыелган үрнәкләрдә «өйрәнмәсен» өчен, алдан чистарту һәм модерация узарга тиеш. Гамәлгә кертү этабында техник контроль мәҗбүри: хәрам материалларны автоматик блоклау яки бетерү, дини яктан тыелган темалар буенча эзләүне һәм нәтиҗәләр бирүне тыю. Хәрамга юл куймас өчен фильтрлау һәм кулланучы модерациясе системаларын кулланган ислам браузерлары һәм платформалары (https://halalgoogling.com, SalamWeb) мисал булып тора. Куллану этабында системалар тыелганнар исемлекләрен яңартырга, кулланучы шикаятьләрен исәпкә алырга, теләнмәгән эчтәлекнең яңа төрләре барлыкка килүгә җавап бирергә тиеш (мәсәлән, deepfake порнографиясе, комарлы уеннарның яшерен рекламасы). ЯИ функцияләре кулланучыны гөнаһлы гамәлләргә этәрмәслек һәм, киресенчә, рөхсәт ителгән, файдалы альтернативалар тәкъдим итәрлек итеп төзелергә тиеш.

Дөньяви ЯИ этикасы кодексларында фильтрлау мәсьәләләре гадәттә юридик нормалар (экстремизм, көч куллану, балалар порнографиясе) белән чикләнә, әмма дини яктан тыелган эчтәлеккә җәелми. Хәрамны цифрлы мохиттән чыгару — ислам җайга салуына гына хас таләп һәм корпоратив башлангыч яки социаль киңәш итеп түгел, ә дини бурыч итеп аңлатыла.

• Әхлакый чикләүләрне документлаштыру (تَوْثِيقُ القُيُودِ الأَخْلاقِيَّةِ وَالشَّرْعِيَّةِ). Ислам хокукында шартларның ачыклыгына һәм барлык килешүләрне теркәүгә зур игътибар бирелә (Коръән 2:282). «Мөселманнар үз шартлары белән бәйле» (الْمُسْلِمُونَ عَلَى شُرُوطِهِمْ) принцибы аңлаешлы килешүләр төзүне генә түгел, чикләүләрне дә якларга җиткерүне йөкли. ЯИ технологияләре өчен бу продуктның барлык әхлакый һәм дини кысаларын рәсмиләштерүне һәм ачык аңлатуны аңлата.

Проектлау этабындагы барлык документлар — техник биремнән алып корпоратив сәясәткә кадәр — әхлакый чикләүләрнең, рөхсәт ителгән һәм тыелган функцияләрнең җентекле тасвирламасын, шәригатьнең тиешле нормаларына сылтамаларны үз эченә алырга тиеш. Гамәлгә кертү этабында кулланучылар өчен барлык күрсәтмәләрдә, лицензия килешүләрендә, продуктның ярдәм бүлекләрендә нинди мөмкинлекләрнең ачык, кайсыларының блокланган булуы аңлатыла (мәсәлән, әдәпсез образлар тудыру функцияләренең булмавы, хәрам эчтәлекне блоклау, процентлы (риба) финанс операцияләре өчен куллану мөмкин булмавы). Шулай ук продуктның шәригать стандартларына туры килүе фәкыйһләр экспертизасы яки сертификатлавы белән раслануы мөһим. Мондый алым мөселман кулланучылар арасында ышанычны арттыра һәм ислам институтлары тарафыннан контрольне җиңеләйтә. Куллану барышында дини чикләүләргә кагылган теләсә нинди үзгәрешләр документларны яңарту һәм кулланучыларга хәбәр итү белән бергә алып барылырга тиеш.

ЯИнең дөньяви этикасында да ачыклык (transparency), күрсәтмәләрне бастыру һәм системаның чикләүләрен ачу принцибы бар. Әмма ислам традициясе алгарак бара: монда әхлакый чикләүләрне документлаштыру дини бурычның бер өлеше булып тора һәм хокукый яки социаль дәлилләр генә түгел, шәригать чыганакларына туры сылтамалар да булырга тиеш. Бу күпчелек дөньяви кодексларга караганда катгыйрак һәм бермәгънәлерәк кысалар тудыра.

• Шәригать аудиты һәм контроль (الرِّقَابَةُ الشَّرْعِيَّةُ). Ислам кодексы технологияләрнең шәригать таләпләренә туры килүен даими күзәтү механизмы булуын күздә тота. Моңа охшаш механизм ислам финанслары өлкәсендә күптән эшли: анда банклар каршында продуктларны һәм операцияләрне нормаларга туры килү ягыннан даими тикшерүче шәригать шуралары бар (шәригать аудиты дип атала). ЯИ өчен дә охшаш модель тәкъдим ителә. Принцип буенча, ЯИ системасын эшләтеп җибәргәннән соң, аның хуҗалары тынычланып калырга түгел, ә алгоритмнарны, мәгълүматны һәм эш нәтиҗәләрен тикшерү өчен вакыт-вакыт бәйсез шәригать белгечләрен җәлеп итәргә тиеш.

Гамәлдә бу принцип түбәндәгечә тормышка ашырылырга мөмкин: ЯИ кулланучы оешмада технологияләрнең шәригатькә туры килүен тәэмин итү[89] буенча вазифа яки бүлек булдырыла. Аның хезмәткәрләре ике өлкәдә дә белемле: IT өлкәсен аңлыйлар һәм фикъһны яхшы беләләр. Алар яңалыкларның, система яңартуларының кодекста тасвирланган ислам принципларына туры килүен күзәтәләр. Әгәр алгоритм дини хисләргә кагыла торган эчтәлек чыгара башласа, бүлек төзәтмәләр кертүне таләп итә. Тыштан бу дөньяда инде тикшерелә торган ЯИ этик аудиты белән охшаш, әмма аның конкрет шәригать тикшерү исемлеге бар. Азык-төлекне хәләл сертификатлау үрнәгендә, ЯИ продуктларын «шәригатькә туры килә» дип сертификатлау хезмәте күрсәтүче бәйсез фирмалар яки Диния нәзарәтләре каршындагы структуралар барлыкка килергә мөмкин. Алар тикшерәчәк һәм мөселман кулланучыларның ышанычын арттыручы бәяләмәләрен бирәчәк. Мөселман илләрендә дәүләт тә катнаша ала: мәсәлән, БГӘдә ясалма интеллект эшләре идарәсе бар, һәм аның каршында дәүләт органнары проектларын күзәтүче шәригать комитеты булырга мөмкин. Мондый контроль алгарышка киртә буларак түгел, ә дин күзлегеннән яшерен «айсберглардан» сакланырга ярдәм итүче юл күрсәткеч буларак кабул ителергә тиеш.

Дөньяви мохиттә auditability[90] һәм ЯИне сертификатлау[91] темасы көннән-көн популярлаша. Бәйсез белгечләр алгоритмнарны берьяклылык булмауга, иминлеккә, әхлакый принципларга туры килүгә тикшерә торган стандартлар инде эшләнә. Бу, мәсәлән, EU AI Act проекты таләпләрендә чагылыш таба: югары куркынычлы системалар эшләтеп җибәрелгәнче туры килүне бәяләү узарга тиеш. Моннан тыш, Google кебек компанияләр яңа функцияләрне Ethical review аша эчке тикшерү тәртипләрен кертәләр. Монда ислам алымы тулысынча яраша: шәригать аудиты AI governance гомуми идеясенә туры килә. Аерма шунда гына: тикшерү критерийларына мөселманнарга хас дини нормалар керә. Моны гадәти аудитка өстәмә дип әйтергә була: гомумкешелек әхлакый куркынычлардан тыш, хәләл/хәрам яклары да тикшерелә. Дөньяви кодекслар мондый яклар белән шөгыльләнмәгәнгә, шәригать аудитының булуы — ислам системасының үзенчәлекле сыйфаты. Ул тулырак контрольне тәэмин итә (мәсәлән, гадәти аудит өйрәтү мәгълүматларында порнографик сурәтләр яки пәйгамбәрләрне мыскыллау очравын күзәтмәячәк, ә шәригать аудиты моны күзәтергә тиеш). Шулай итеп, ислам кодексы дөньяви этиканың минималь таләпләреннән киңрәк сыйфат һәм җаваплылык дәрәҗәсе өсти. Нәтиҗәдә, 40 нчы принцип системаны йомгаклый: алдагы барлык принциплар таләпләрне билгеләсә, шәригать күзәтүе тиз үзгәрүче технологик чынбарлыкны ислам тәгълиматының үзгәрмәс кыйммәтләре белән даими чагыштырып, аларның озак вакыт дәвамында гамәлдә үтәлүен тәэмин итә.

2.2 бүлеге буенча нәтиҗәләр.

Тикшерелгән хәнәфи фикъһы принциплары ясалма интеллект технологияләрен җайга салу өчен кыйммәт һәм норматив юнәлешләрнең бербөтен системасын тәшкил итә. Алар шәригатьнең югары максатларын (иманны, гомерне, акылны, малны, нәселне/намусны саклау) һәм ЯИнең яшәү циклының төрле этапларына караган гамәли нормаларны — мәгълүматның дөреслегеннән һәм алгоритмнарның ачыклыгыннан алып эшләүчеләрнең җаваплылыгына һәм шәригать күзәтүе кирәклегенә кадәр — колачлый. Һәр адымда ислам хокукый фикеренең, урта гасырларда формалашуына карамастан, хәзерге заман сынауларына җавап бирүдә гаҗәеп актуаль һәм сыгылмалы булуы күренә. Күп кагыйдәләр гомумдөнья әхлакый принциплары белән аваздаш (зарарның рөхсәт ителмәве, ачыклык, җаваплылык кебек), бу ислам кыйммәтләренең универсальлеген күрсәтә. Ләкин кайбер яклары үзенчәлекле — мәсәлән, сурәтләрне тыю яки мәгълүматны дини тикшерү — һәм исламның технологияләр табигатенә рухи-әхлакый карашын чагылдыра.

ЯИ этикасының хәзерге дөньяви кодекслары белән чагыштыру максатларның охшашлыгын — гадел, имин, кешегә юнәлгән ЯИ тәэмин итүне — дә, басымнарның аермасын да күрсәтә. Ислам кеше хокукларын гына түгел, Барлыкка Китерүченең хакларын да беренче урынга куя: технологияләр дингә зарар китерергә тиеш түгел, идеалда исә аның файдасына хезмәт итәргә тиеш. Дөньяви документларда мәсьәлә болай куелмый. Моннан тыш, ислам алымы диннән тыш «соры өлкәдә» кала алган нечкә әхлакый якларны да җайга салырга омтыла (мәсәлән, закон белән тыелмаган, әмма Исламда хупланмаган теге яки бу эчтәлек төрләренең рөхсәт ителүе). Шулай итеп, «ЯИ куллануның Ислам кодексы» гасырлык принципларга нигезләнгән тирәнлек өстәп, дөньякүләм әхлакый көн тәртибен баета. Аны гамәлгә кертү фикъһны конкрет технологияләргә карата аңлату буенча тырышлык һәм голәмалар белән инженерлар арасында тыгыз хезмәттәшлек таләп итәчәк. Шулай да, бу принципларга таяну мөселман дөньясына үзенең төп кыйммәтләренә тугры калып, өммәт өчен дә, бөтен кешелек өчен дә файда тәэмин итеп, ясалма интеллект чорында ышанычлы алга барырга мөмкинлек бирәчәге хәзер үк ачык.

2.3. ЯИ технологияләрен җайга салуда кулланыла торган әхлак принциплары

Исламның әхлакый традициясендә әхлак (күркәм холык, фазыйләтләр) үзәк урын алып, теләсә нинди эшчәнлекнең, шул исәптән ясалма интеллектны эшләү һәм куллануның да эчке терәген формалаштыра. Суфичылык фазыйләтләре ЯИне җайга салуга күпчелек хәзерге дөньяви кодексларда булмаган тирән әхлакый һәм рухи нигез бирә.

1. Сабыр — түземлек һәм ныклык.

Исламның рухи традициясендә сабыр (түземлек) кешегә эчке тотрыклылык һәм сынауларны, кыенлыкларны лаеклы каршылау сәләте бирүче төп фазыйләт булып санала. Сабыр — шартларны гамьсез кабул итү түгел, ә сынауларны актив һәм максатчан кичерү, үз-үзеңне контрольдә тоту, ачуга, өметсезлеккә яки ашыгыч карарларга бирелмәү осталыгы. Суфичылык остазлары сабырлыксыз иман камиллегенә дә, югары әхлакый тәртип стандартларына да ирешеп булмый дип саныйлар. Сабырлык өч юнәлешне колачлый: бәла-казаларда, бурычларны үтәгәндә һәм тыелганнан баш тартканда түзем булу.

Ясалма интеллект өлкәсендә сабырлык принцибы берничә яклап күренә. ЯИ системаларын проектлау һәм өйрәтү этабында уйланылган алым кирәк: эшләүче күп техник кыенлыкларга, даими сынау, хаталарны ачыклау һәм бетерү кирәклегенә очрый. Сабырлык коммерция файдасы хакына өлгермәгән яки эшләнеп бетмәгән системаны гамәлгә кертү белән ашыкмаска, ә уңышсызлыкларда кул селтәмичә, алгоритмнарны җентекләп камилләштерергә куша. ЯИ операторлары һәм хуҗалары системаны камилләштерүнең бер тапкыр үтәлә торган бурыч түгел, ә дәвамлы процесс булуына әзер торырга тиеш; өзеклекләр һәм чикләүләр котылгысыз, һәм сабырлык белән эзлекле яхшырту гына тотрыклылыкка һәм иминлеккә китерәчәк. ЯИ кулланучыларына да яңа технологияләрне өйрәнергә, яңартуларга яраклашырга, интерфейсларны кулланырга өйрәнергә[92] туры килә — һәм беренче кыенлыклар аркасында яңа чишелешләрдән баш тартмас өчен, монда да сабырлык кирәк.

Дөньяви әхлак кодексларында сабырлыкның фазыйләт яки технологияләрне эшләүчеләргә һәм кулланучыларга таләп булуы сирәк очрый. Сабырлык һөнәри стандартка караганда шәхси холык сыйфаты итеп күбрәк карала. Ислам традициясендә исә сабыр — зарарны, ашыгыч карарларны һәм хисләргә бирелеп үз-үзеңне кулда тота алмауны булдырмау өчен кирәкле актив кыйммәт; бу нәтиҗәләре югары куркыныч тудырырга мөмкин булган технологияләрне эшләгәндә һәм кулланганда аеруча мөһим.

2. Шөкер — рәхмәтлелек.

Шөкер (рәхмәтлелек) — барлык нигъмәтләрнең, белемнәрнең һәм мөмкинлекләрнең Аллаһы Тәгаләдән килүен даими аңлау һәм тану. Тәсаввуфта рәхмәтлелек хис кенә түгел, ә тыйнаклык, тирә-юньдәгеләргә хөрмәт һәм азның да кадерен белүне формалаштыручы күңел халәте булып тора. Чын шөкер гамәли хезмәт белән аерылгысыз бәйләнгән: нигъмәтне тану кешеләр файдасына юнәлгән гамәлләрдә чагыла.

Ясалма интеллект контекстында шөкер һөнәри һәм әхлакый карашлар рәтендә чагыла. Белем һәм күнекмәләрнең аңа бирелгән бүләкләр булуын аңлаучы эшләүче хезмәттәшләренең хезмәтен хөрмәт итә, чишелешләрнең авторлыгын дөрес күрсәтә, башкаларның казанышларын үзенеке итми. Рәхмәтлелек тикшеренү нәтиҗәләрен уртаклашырга, мәгълүматны бастырырга, бөтен берләшмә өчен файдалы була ала торган ачык программа продуктлары төзергә этәрә. Система операторы яки хуҗасы рәхмәтлелеген төркемгә гадел мөнәсәбәт, кулланучыларны хөрмәт итү һәм ЯИгә керү мөмкинлеге белән җаваплы идарә итү аша күрсәтә. Кулланучы рәхмәтлелеген технология мөмкинлекләреннән дөрес файдаланып, аларны явыз нияттә кулланмыйча, үзеннән-үзе булырга тиешле нәрсә итеп кабул итмичә белдерә. Һөнәри мохиттә рәхмәтлелек тыйнаклык һәм игелеклелек мәдәниятен формалаштыра.

Күпчелек дөньяви кодексларда рәхмәтлелек принцибы мәҗбүри итеп билгеләнми. Хөрмәткә һәм казанышларны тануга чакыру булган җирдә дә ул ешрак кешенең эчке карашы белән түгел, ә хокукый яки эшлекле мәнфәгатьләр белән бәйле (мәсәлән, авторлык хокуклары). Ислам алымы чын мәгънәсендә рәхмәтле хезмәт этикасын формалаштыра, бу коллектив һәм технологик процессларны тагын да ярашлырак һәм гаделрәк итә.

3. Тәвәккәл — Аллаһка таяну.

Тәвәккәл — нәтиҗәгә ирешү өчен мөмкин булган барлык тырышлыкны куеп, шул ук вакытта Аллаһка ышану. Бу фатализм да, гамьсезлек тә түгел, ә хезмәт куйганнан соң эшнең нәтиҗәсе Илаһи ихтыяр белән билгеләнүенә аңлы ышаныч. Тәвәккәл артык борчылудан, тәкәбберлектән яки мөмкин булган уңышсызлыклар каршында паникадан арынырга өйрәтә.

ЯИне эшләү һәм гамәлгә кертү һәрвакыт югары билгесезлек һәм куркынычлар белән бәйле. Тәвәккәл принцибы белгечләрдән җентекле эшләүне, стандартларны һәм тәртипләрне үтәүне генә түгел, кешенең контроленнән тыш булган нәтиҗәләрне тыйнак кабул итүне дә таләп итә. Бу технологияләрнең бөтенесенә көче җитү турындагы ялгыш карашларны чикләргә ярдәм итә, ЯИнең яңа табыну объектына әйләнүен булдырмый һәм оптимизм белән саклык арасында әхлакый тигезлекне саклый. Тәвәккәл югары куркынычлы технологияләр белән эшләүче төркемнәрдә стрессны киметә, хаталарга һәм өзеклекләргә җитлеккән мөнәсәбәт формалаштыра, кулланучыларга мөмкин булган куркынычлар турында җаваплы хәбәр итәргә куша.

Дөньяви кодекслар кешенең тулы контроле идеясенә корыла һәм көтелмәгән нәтиҗәләрне кабул итүнең психологик якларын сирәк тикшерә. Тәвәккәл принцибы сәламәт психологик мохит һәм технологик алгарыш чикләренә тыйнак мөнәсәбәт булдырырга ярдәм итә.

4. Канәгать — булганына риза булу һәм артыклыктан баш тарту.

Канәгать — булганына риза булу һәм матди байлыкка, контрольгә чамасыз омтылышлардан аңлы рәвештә баш тарту. Суфичылык традициясендә бу эчке тынычлыкка һәм еш кына гаделсезлек, технологик эгоизм сәбәбе булган нәфесләрдән азат булуга юл.

ЯИне җайга салуда канәгать җитәрлеклеккә һәм ресурсларны әхлакый бүлүгә юнәлеш буларак күренә. Бу принципка таянучы эшләүчеләр һәм оешмалар ЯИне монополия табышы алу яки кешеләр белән манипуляция ясау өчен кулланмаячак. Моның урынына файдалылыкка, иминлеккә һәм чын җәмәгать файдасына басым ясала. Система операторлары кулланучы мәгълүматларын эксплуатацияләүдән сакланалар, ЯИне тоталь контроль коралына әйләндермиләр. Кулланучылар исә үз чиратында сорауларын аңлы рәвештә чиклиләр, мөмкин булмаганны таләп итмиләр һәм технологик комсызлык аркасында башкаларның хокукларын бозмыйлар.

Күпчелек дөньяви кодексларда «технологик комсызлык» чикләнми, табышны һәм үсешне мөмкин кадәр арттыру хуплана. Исламның канәгатьлеккә карашы әхлакый чикләр куя, технологик эгоизмны тыя һәм файданы бүлүдә гаделлекне тәэмин итә.

5. Тәкъвалык — Аллаһтан курку.

Тәкъвалык — тормышның һәр нечкәлегендә әхлакый саклык һәм Аллаһы Тәгаләне истә тотуның иң югары рәвеше. Суфичылык традициясендә тәкъвалык — барлык башка фазыйләтләрнең нигезе: кеше кешеләр алдында гына түгел, иң элек Аллаһ алдында да җаваплылыгын даими тоя.

Тәкъвалык тышкы контроль булмаган очракларда да әхлак нормаларын һичшиксез үтәүне тәэмин итә. ЯИне проектлаганда һәм кулланганда бу принцип мөмкин кадәр намуслылык, ачыклык, конфиденциальлекне хөрмәт итү, яшерен манипуляцияләрдән баш тартуны таләп итә. Аллаһтан курку мәгълүматларны намуссыз куллануны, зарарлы алгоритмнарны таратуны һәм озак вакытлы нәтиҗәләрне санга сукмауны булдырмый торган эчке үз-үзеңне контрольдә тоту механизмын формалаштыра.

Бер генә дөньяви кодекс та Югары хөкем кылучы алдында тирән эчке рухи җаваплылыкны алыштыра алмый. Тәкъвалык принцибы кешенең яки оешманың эшләрен беркем дә контрольдә тотмаганда да нормаларны үтәү өчен тотрыклы этәргеч бирә.

6. Тәвадыйг — тыйнаклык һәм юашлык.

Тәвадыйг — үз чикләреңне аңлау, Аллаһка бәйле булуыңны тану һәм кешеләрне хөрмәт итү. Тәсаввуфта тыйнаклык шәхси үсеш һәм киңәшләрне, тәнкыйтьне кабул итә белү ачкычы булып санала.

ЯИнең яшәү циклының барлык этапларында да тыйнаклык кирәк. Тәвадыйгны гамәлдә тотучы эшләүче һәрвакыт үз белеменең чикләрен таный, хезмәттәшләренең һәм башка өлкә белгечләренең фикеренә мөрәҗәгать итә, карарларны күмәк бәяләү тәртипләрен (шура) актив кертә. Операторлар өйрәнергә һәм үз компетенцияләрен яхшыртырга әзер, хаталарын һәм кимчелекләрен яшермиләр. Кулланучы, технологиянең камил булмавын һәм һәрвакыт төзәтү таләп итүен аңлап, системага хөрмәт белән карый. Тыйнаклык төркемнәргә низагларны җиңәргә ярдәм итә, хисап бирүдә намуслылыкка һәм җәмгыять алдында ачыклыкка булыша.

Дөньяви әхлак документлары төркем белән эшләүгә таләпләр билгели ала, ләкин тыйнаклыкка әхлакый бурыч буларак сирәк басым ясый. Ислам традициясендә тәвадыйг — һөнәри осталыкның аерылгысыз өлеше.

7. Ихлас — эчкерсезлек һәм ниятләрнең сафлыгы.

Ихлас — ниятләрнең сафлыгына омтылу, яшерен һәм шәхси файдага корылган максатларның булмавы. Тәсаввуфта эчкерсезлек — үзен җәмгыятькә һәм Аллаһка хезмәт итүгә багышлый алган җитлеккән күңел билгесе.

Эчкерсезлек ЯИ өстендә эшләүнең игълан ителгән максатлары белән чын этәргечләре туры килүен таләп итә. Эшләүчеләр җәмгыять файдасы турында белдерергә генә түгел, бу максатларны чынлап та гамәлгә ашырырга тиеш: ЯИне манипуляцияләр өчен кулланмаска, өстәмә тискәре тәэсирләрен яшермәскә, үз хәлләреннән явыз нияттә файдаланмаска. Эчкерсезлек шулай ук даими үз-үзеңне тикшерүдә чагыла: үз хаталарыңны намуслы тану, кулланучылар, хезмәттәшләр һәм җайга салучы органнар алдында хисапларның ачык булуы.

Дөньяви кодексларда эшчәнлекнең этәргечләре диярлек анализланмый, басым нәтиҗәләргә ясала. Ислам традициясендә исә чын әхлак эчке омтылышларның сафлыгыннан башлана, бу технологияләрнең озак вакытлы тотрыклылыгын һәм иминлеген тәэмин итә.

8. Әманәт — җаваплылык һәм ышанычлылык.

Әманәт — ышаныч, мәгълүмат, белем һәм мөмкинлекләр өчен җаваплылык. Ислам этикасында әманәт җәмгыять алдында гына түгел, Аллаһ алдында да изге бурыч итеп кабул ителә.

Мәгълүмат, исәпләү куәтләре, алгоритмнар — болар барысы да белгечләргә саклау һәм файдага куллану өчен ышанып тапшырыла. ЯИне булдыручы кешеләр конфиденциальлекне сакларга, кулланучы мәгълүматларын якларга, технологияне җәмгыятькә яки өченче затларга зыянга кулланмаска тиеш. Әманәт барлык килешү һәм һөнәри бурычларны үтәргә, стандартларны сакларга, системаның иминлеген тәэмин итәргә һәм теләсә нинди ваемсызлыкны булдырмаска куша. Операторлар дөрес куллану өчен тулы җаваплылык тота, аудитларга һәм ачык хисапка әзер булырга тиеш.

Дөньяви кодекслар әманәтне хокукый җаваплылык кысалары белән чикли. Ислам традициясендә әманәт бу кысалардан чыгып, рухи, әхлакый һәм социаль җаваплылыкны колачлый.

9. Гаделлек — дөрес һәм тигез мөнәсәбәт.

Гаделлек — тигез хокуклылык, берьяклылыкның булмавы, дискриминацияне бетерү һәм мәнфәгатьләр тигезлеген тәэмин итү таләбе. Тәсаввуфта гаделлек иң югары әхлакый принципларның берсе булып карала.

Проектлау этабында — ресурсларны гадел бүлү, берьяклы алгоритмнарны (bias[93]) кертүдән саклану, яклауга мохтаҗ төркемнәрнең мәнфәгатьләрен исәпкә алу. Гамәлгә кертү этабында — карар кабул итүдә ачыклыкны, шикаять итү һәм хата очрагында компенсация механизмнарын тәэмин итү. Куллану барышында — дискриминация булуын даими күзәтү, барлык кулланучы төркемнәре өчен технологиягә тигез керү мөмкинлеген тәэмин итү. Гаделлек җәмәгать контролен һәм бәйсез аудит институтларын кертүне таләп итә.

Гаделлек күпчелек хәзерге кодексларда рәсми рәвештә булса да, ислам аңлатмасы тирән рухи якны: җәмгыять алдында гына түгел, Аллаһ алдында да җаваплылыкны үз эченә ала.

10. Сидк — дөреслек һәм намуслылык.

Сидк — хакыйкатькә даими тугрылык, ялганнан, манипуляцияләрдән һәм фактларны бозып күрсәтүдән баш тарту. Суфичылык этикасында сидк бөтен әхлакның нигезе булып карала.

Проектлау этабында — системаның мөмкинлекләре һәм чикләүләре турында дөрес хәбәр итү. Гамәлгә кертү барышында — җибәрелгән хаталарны һәм программа хаталарын[94] ачык тану, тискәре тәэсирләрне яшермәү. Куллану этабында — ышанычлы мәгълүмат бирү, кулланучылар һәм җайга салучылар алдында ачыклык, яшерен манипуляцияләрдән яки төшенчәләрне алыштырудан баш тарту. Сидк җәмгыятьнең технологиягә һәм аны булдыручы кешеләргә ышанычын формалаштыра.

Дөньяви кодексларда дөреслек еш кына тирән шәхси әхлакый бурыч буларак түгел, ә хокукый җаваплылык яки сыйфат стандартлары кысаларында карала.

11. Ихсан — игелек кылу һәм камиллеккә омтылу.

Ихсан — һәр эшне мөмкин кадәр яхшы итеп, башкалар турында кайгыртып, минималь стандартлардан югарырак дәрәҗәдә башкару. Суфичылык гамәлендә бу башкару сыйфаты гына түгел, яхшылыкка һәм камиллеккә омтылу да.

ЯИне проектлау һәм гамәлгә кертү формаль таләпләрне үтәүгә генә түгел, җәмгыятькә мөмкин кадәр зур файда китерүгә дә юнәлергә тиеш. Ихсан принцибы нәтиҗәлерәк, инклюзив, һәркем файдалана алырлык һәм имин чишелешләр эшләргә куша. Ихсан, мәсәлән, кулланучыларга алдан ук ярдәм күрсәтүдә, системаларны табыш өчен генә түгел, файдасын арттыру өчен даими яңартуда чагыла.

Дөньяви кодекслар минималь кирәкле стандартлар белән чикләнә. Ихсан исә һәрвакыт яхшыракка омтылырга, башлангыч күрсәтергә һәм мәрхәмәтле булырга куша.

12. Рәхмәт — мәрхәмәт һәм кешелеклелек.

Рәхмәт — барлык мәхлукларга карата киң мәрхәмәт, кайгырту һәм кызгану. Тәсаввуфта рәхмәт — рухи юлның иң югары максатларының берсе.

Мәрхәмәт мохтаҗларга ярдәм итә, яклауга мохтаҗ төркемнәргә булыша, тискәре нәтиҗәләрне мөмкин кадәр киметә ала торган системаларны проектлаганда күренә. Рәхмәт нәтиҗәлелекне генә түгел, кулланучыларның хис-тойгы халәтен дә исәпкә алуны, психологик һәм социаль зыянны булдырмауны, шулай ук ЯИне башлыча хәйрия, сәламәтлек саклау һәм мәгариф өлкәләренә кертүне таләп итә.

Дөньяви кодексларда кешелеклелек, гадәттә, мәрхәмәткә төп этәргеч буларак басым ясамыйча, гомуми рәвештә игълан ителә. Ислам традициясендә мәрхәмәт — этиканың нигезе.

13. Әдәп һәм хәя — үз-үзеңне тоту кагыйдәләре һәм оялчанлык.

Әдәп — тормышның барлык өлкәләрендә хөрмәтле, дөрес, лаеклы үз-үзеңне тоту кагыйдәләре. Хәя — тыйнаклык, гыйффәтлелек, гамәлләрдә һәм сүзләрдә тотнаклылык. Суфичылык этикасы әдәпсез һәм хәясез чын рухилык юк дип саный.

ЯИне эшләүдә әдәп принцибы әдәпсез, агрессив, кимсетүче алгоритмнар һәм интерфейслар булдырудан сакланырга куша. Хәя әхлаксыз һәм бозык эчтәлекне сөзүне, кулланучыларның әхлагын яклау турында кайгыртуны таләп итә. Бу принциплар аралашуда әдәплелеккә, имин цифрлы мохит булдыруга, ЯИ аша сүгенү сүзләрен, яла ягуны һәм шантаж таратуны тыюга мәҗбүр итә.

Дөньяви кодексларда әдәп һәм оялчанлык системаларга һәм кулланучыларга мәҗбүри таләпләр итеп саналмый, ислам парадигмасында исә алар әхлакый мохитнең аерылгысыз өлеше.

14. Хикмәт — зирәклек һәм саклык.

Хикмәт — нәтиҗәләрне алдан күрә белү, яңалык белән традиция арасында тигезлек табу, катлаулы хәлләрдә дөрес карар кабул итү сәләте. Зирәклек — әхлакый һәм акыл тәҗрибәсенең нәтиҗәсе.

Зирәклек яңа технологияләрне гамәлгә кертүгә үлчәп карауны, куркынычларны анализлауны, җәмгыять һәм шәхес өчен озак вакытлы нәтиҗәләрне алдан күзаллауны таләп итә. Бу ЯИнең яшәү циклының барлык этапларында дин галимнәрен, этика һәм хокук белгечләрен мәҗбүри җәлеп итүне күздә тота. Хәзерге файданы исәпкә алу гына түгел, мөмкин булган янауларны бәяләү, зыянны булдырмау механизмнарын формалаштыру да мөһим.

Дөньяви кодекслар әхлакый-фәлсәфи критерийларны исәпкә алып нәтиҗәләрне тирән анализлауны сирәк таләп итә. Ислам традициясе зирәклекне системаны формалаштыручы өлеш буларак кертүдә нык тора.

15. Мәсъүлият — Аллаһ һәм кешеләр алдында хисап бирү.

Мәсъүлият — үз гамәлләрең өчен Аллаһы Тәгалә һәм җәмгыять алдында тулы җаваплылык. Тәсаввуфта хисап бирү намуслылык, үз-үзеңне тәнкыйтьләү, һәр гамәлең өчен хисап бирергә әзерлек белән бәйләнә.

ЯИне булдыручы һәм кулланучы кешеләр аудитның, хисап бирүнең һәм җәмәгать контроленең ачык механизмнарын төзергә тиеш. Мәсъүлият әхлакый чикләүләрне документлаштыруны, эчке һәм тышкы аудит үткәрүне, җәмгыятькә технологияләрне куллануның максатлары, принциплары һәм куркынычлары турында хәбәр итүне таләп итә. Процессның һәр катнашучысы — программисттан алып кулланучыга кадәр — җайга салучы органнар алдында гына түгел, үз вөҗданы алдында да хисап бирергә әзер булырга тиеш.

Дөньяви кодексларда басым башлыча хокукый хисаплылыкка ясала. Ислам традициясе гамәлдәге законнар белән генә чикләнмәгән рухи-әхлакый җаваплылыкны да колачлый.

16. Ихсан фи әл-гамәл — башкару сыйфаты.

Аллаһ эшләрнең камил башкарылуын ярата — бу ислам хезмәт этикасының төп тезисы. Ихсан фи әл-гамәл һәр эшне иң яхшы хәленә җиткерүне, нечкәлекләргә игътибар бирүне, аннан-моннан эшләүгә юл куймауны аңлата.

ЯИ системаларын проектлау, сынау, гамәлгә кертү һәм тәэмин итүнең мөмкин кадәр югары сыйфаты таләп ителә. Һәр этап җентекле контроль, фаразларны тикшерү, үзгәрешләрне документлаштыру һәм сыйфатны тәэмин итү тәртипләрен (QA[95]) кертүне таләп итә. Камиллеккә омтылу иминлекне тәэмин итә, өзеклекләр һәм кулланучыларга зыян килү куркынычын киметә.

Дөньяви кодексларда сыйфат еш кына икътисади критерийлар белән билгеләнә. Ислам этикасында сыйфат әхлакый камиллек һәм Аллаһы Тәгаләнең ризалыгына омтылу белән бәйле.

17. Шура — киңәшләшү.

Шура — карарларны күмәк кабул итү, киңәш, белгечләр консилиумы. Ислам традициясендә — төрле фәннәрнең фикерләрен исәпкә алып, катлаулы мәсьәләләрне мәҗбүри тикшерү.

ЯИне эшләү, гамәлгә кертү һәм куллану турында карарлар бер кеше тарафыннан гына түгел, шәригать, этика, программалаштыру, хокук, психология өлкәләре белгечләрен һәм башка кызыксынган якларны җәлеп итеп кабул ителергә тиеш. Бу хаталар ихтималын киметә, проблемага һәрьяклы караш формалаштыра, әхлакый һәм техник стандартларны берләштерергә булыша.

Күпчелек дөньяви кодексларда күмәклек яки фәнара хезмәттәшлек ихтыяри чара булып карала. Ислам этикасында шура — бозарга ярамаган дини һәм әхлакый бурыч.

2.3 бүлеге буенча нәтиҗәләр.

Каралган әхлак принципларының һәрберсе гамәлдәге дөньяви кодексларның җитешсезлекләрен тулыландырып кына калмый, хәзерге технологияләрне җайга салу өчен тирән эчке, әхлакый һәм социаль нигез дә булдыра. Мондый алым ЯИнең җәмгыять файдасына үсешенең техник иминлеген генә түгел, рухи иминлеген дә тәэмин итә.

2 нче бүлек буенча нәтиҗәләр

Ясалма интеллект этикасы өлкәсендә ислам принципларының хәзерге дөньяви стандартлар белән мөнәсәбәте

Ясалма интеллектны (ЯИ) әхлакый җайга салу кысаларында ислам нормалары — матуриди гакыйдәсеннән дә, хәнәфи фикъһыннан һәм әхлактан (тәсаввуфтан) да — күп яктан хәзерге дөньяви стандартлар белән аваздаш (UNESCO Recommendation on the Ethics of AI, EU AI Act, IEEE Ethically Aligned Design, ISO/IEC 42001). Әмма алар арасында мөһим охшашлыклар да, төп аермалар да бар.

Охшашлыклар һәм уртак өлкәләр:

• Гаделлек, дискриминациягә юл куймау һәм җәмгыятькә файда китерү принциплары (маслаха, гаделлек) барлык төп дөньяви кодексларда чагыла (UNESCO, EU AI Act, IEEE, ISO/IEC 42001). Ике алымда да зарарны булдырмау, кеше абруен хөрмәт итү һәм җәмәгать файдасының өстенлеге ассызыклана.
• Җаваплылык, ачыклык һәм хисаплылык ислам хокукында да (әманәт, сидк, мәсъүлият), дөньяви стандартларда да (аеруча ISO/IEC 42001 һәм IEEE) төп таләпләр булып тора.
• Шәхси тормышны, милек хокукларын һәм мәгълүматны яклау хәнәфи фикъһы принципларына да (хифз әл-мал, хифз әл-гыйрд), халыкара нормаларга да (GDPR, ISO/IEC 42001) туры килә.
• Инклюзивлык һәм яклауга мохтаҗ төркемнәргә хөрмәт, шулай ук ЯИ карарларының ачыклыгына һәм аңлатыла алуына әхлакый таләпләр ислам документларында да, дөньяви документларда да чагыла.

Төп аермалар:

• Этәргечләр һәм мәҗбүрилек чыганаклары. Исламда барлык әхлакый һәм хокукый принципларның чыганагы — Илаһи Вәхи, ә әхлакый җайга салуның иң югары максаты — Аллаһның ризалыгы һәм шәригатьне үтәү. Дөньяви стандартлар уртак килешүгә, рациональ һәм гуманистик нигезләргә корыла, ә нормаларның мәҗбүрилеге кешеләр арасындагы килешү белән билгеләнә.
• Тәүхид принцибы һәм технологияне илаһилаштырудан кисәтү (камил белемгә һәм хакимлеккә Аллаһ кына ия) дөньяви кодексларда төп доктрина буларак юк, Исламда исә алар теләсә нинди җайга салуның нигезендә ята.
• Дини һәм рухи бурычлар (хифз әд-дин, хифз әл-гакль, әхлак, сабыр, тәвәккәл һ.б.) ислам традициясенә генә хас һәм дөньяви стандартларда туры аналоглары юк. Үз-үзеңне тотуның дини этәргече, Кыямәт көнен аңлау, ахирәтне (мәңгелекне) исәпкә алу һәм иманны саклауның өстенлеге теләсә нинди технологик яңалыкны бәяләүнең үзәгенә куела.
• Ирекле ихтыяр һәм шәхси җаваплылык концепциясе исламда кешенең Аллаһ алдында метафизик җаваплылыгын да үз эченә ала, дөньяви документларда исә җаваплылык хокукый һәм социаль сыйфатта гына була.
• Әхлакый субъектлыкны ЯИгә тапшыру мөмкин булмау — Исламның төп кагыйдәсе; ул кайбер дөньяви алымнарда тикшерелә торган ЯИнең хокукый субъектлыгы яки «әхлакый автономиясе» турындагы идеяләргә каршы тора.

Шулай итеп, Ислам кодексы хәзерге дөньяви стандартларга салынган барлык төп өлкәләрне колачлый, әмма аларны принципиаль башка — рухи һәм дини — нигезгә кора. Дөньяви кодекслар кеше хокукларына, уртак килешүгә һәм технологик җаваплылыкка басым ясаганда, ислам нормалары, техник алгарышны Аллаһка гыйбадәт һәм хезмәт итү белән бәйләп, бу мәсьәләләрне дини һәм мәңгелек җаваплылык дәрәҗәсенә күтәрә. Бу ислам алымын комплекслы, универсаль һәм кешенең файдасына гына түгел, яшәешнең югары мәгънәләрен саклауга да юнәлгән итә.

3 НЧЕ БҮЛЕК. «ЯИ КУЛЛАНУНЫҢ ИСЛАМ КОДЕКСЫ» ПРОЕКТЫ ҺӘМ АНЫ ГАМӘЛГӘ АШЫРУ

3.1. «ЯИ куллануның Ислам кодексы»ның төзелеше һәм эчтәлеге

Ислам җәмгыятендә ясалма интеллект (ЯИ) куллануның норматив нигезен эшләү матуриди гакыйдәсенең дини принципларын, хәнәфи фикъһының хокукый нормаларын һәм әхлак юнәлешләрен берләштерүче комплекслы, системалы һәм дини яктан тикшерелгән алым таләп итә. ЯИ технологияләренең бик тиз үсүе һәм мөселманнар тормышының төрле өлкәләренә үтеп керүе шартларында, Исламның мәңгелек кыйммәтләрен цифрлы чорның актуаль сынаулары белән берләштерә ала торган бербөтен ЯИ куллануның Ислам кодексын формалаштыру кирәк була. Бу Кодекс дини нигезләрне чагылдырып кына калмый, цифрлы этиканың халыкара стандартларын (ЮНЕСКО, IEEE, ЕС һ.б.) ислам җәмгыятьләренең үзенчәлекле ихтыяҗларына да яраклаштыра.

Әлеге параграфның максаты — «ЯИ куллануның Ислам кодексы»ның төзелешен нигезләү һәм системалы ачу, аның төп бүлекләрен аерып чыгаруның логикасын һәм дини нигезләрен билгеләү, шулай ук аларның ЯИ яшәү циклының төрле катнашучылары — эшләүчеләр, кулланучылар, дини белгечләр һәм ислам оешмалары — өчен гамәли әһәмиятен күрсәтү.

3.1.1. Кодекс төзелешенең методологик нигезләре

Шәригать чыганакларын (Коръән, Сөннәт, иҗмаг, кыяс) анализлау нигезендә, шулай ук матуриди гакыйдәсенең дини принципларын исәпкә алып, түбәндәге система төзелде:

• иман нигезләре (гакыйдә) цифрлы технологияләр өчен дөньяга караш һәм антропологик юнәлешләрне билгели;
  • фикъһ технологик чишелешләрнең рөхсәт ителү һәм тыелуның конкрет хокукый һәм процедура кысаларын билгели;
  • әхлак (күркәм фазыйләтләр) эчке әхлакый этәргеч бирә, тышкы контроль булмаган очракта да нормаларны ирекле һәм аңлы рәвештә үтәүне тәэмин итә.

Кодексның төзелеше дини нормаларның технологик нормалардан өстенлеге принцибына нигезләнә һәм ЯИнең теләсә нинди казанышлары шәригатькә туры килгән очракта гына рөхсәт ителүен ассызыклый. Төп бурычлар: зыянны булдырмау, динне, гомерне, акылны, малны һәм намусны саклау (мәкасыйд әш-шәрига), шулай ук ислам җәмгыятендә җаваплы инновацион үсеш өчен тотрыклы мохит формалаштыру.

3.1.2. Кодексның гомуми төзелеше һәм бүлекләрне нигезләү

ЯИ куллануның Ислам кодексының йомгаклау редакциясендә түбәндәге төп бүлекләр расланды:

1. Гомуми нигезләмәләр
2. Ислам принциплары һәм төп кыйммәтләр (өч катлам буенча: матуриди гакыйдәсе, хәнәфи фикъһы, әхлак)
3. Проектлау, гамәлгә кертү һәм куллануның гамәли таләпләре һәм тәртипләре
4. Кодексны контрольдә тоту, аудитлау һәм яңарту механизмнары
5. Йомгаклау нигезләмәләре һәм үсеш перспективалары

Һәр бүлекнең эчтәлеген һәм төзелеш логикасын карап чыгыйк.

1) Гомуми нигезләмәләр

Бу бүлек Кодексның кысаларын билгели: максатны, бурычларны, куллану өлкәсен, төп терминнар сүзлеген (ЯИ, ислам контексты, мәкасыйд әш-шәрига һ.б.), шулай ук иреклелек һәм шәхси җаваплылык принцибын формалаштыра. Монда ук ЯИне гамәлгә кертүдә һәм куллануда шәригать нормаларының өстенлеге турындагы тезис беркетелгән. Кодексны куллануның дини һәм гражданлык ЯИ продуктлары (банк эше, медицина, мәгариф һ.б.) өчен дә, әле җәмәгатьчелеккә тәкъдим ителмәгән тикшеренү проектлары өчен дә актуаль булуы күрсәтелә.

Мондый алым исламның ачыклык һәм аңлаешлылык принцибына туры килә: процессның теләсә кайсы катнашучысы — эшләүчедән алып кулланучыга кадәр — Кодексның максатлары һәм бурычлары турында баштан ук белә һәм аны ирекле, ләкин аңлы нигездә кабул итә.

2) Ислам принциплары һәм төп кыйммәтләр

Бу бүлек Кодексның үзәге булып тора һәм дөнья тәҗрибәсендә беренче тапкыр өчле система буенча төзелгән:

а) Матуриди гакыйдәсе принциплары

Монда ЯИгә карата норматив әһәмияткә ия булган дини нигезләр системалы аерып чыгарыла:

• Тәүхид (бер Аллаһка ышану) һәм технологияне илаһилаштыруның рөхсәт ителмәве: ЯИ сукыр табыну объекты була яки илаһи ихтыярны алыштыра алмый;
• Ирекле ихтыяр һәм шәхси җаваплылык: ЯИ катнашындагы теләсә нинди карарлар, аеруча дини һәм әхлакый мәсьәләләргә кагылганнары, кешенең Аллаһ алдында шәхси җаваплылыгын аңлап кабул ителә;
• Вәхи белән беррәттән акылның роле: ЯИ өлкәсендәге карарлар дини нигезләргә дә, акылга нигезләнгән дәлилләргә дә таянырга тиеш;
• Белемнең табигате һәм ышанычлылык: ЯИне өйрәтү һәм куллану өчен тикшерелгән һәм рөхсәт ителгән мәгълүмат чыганаклары гына кулланыла ала;
• Гаделлек, чама принцибы, мәгъруф һәм мөнкәр: барлык технологик процесслар файданы таратуга һәм зыянны булдырмауга юнәлергә тиеш;
• Зирәклек һәм саклык: яңа технологияләрне гамәлгә кертү куркынычларны һәм озак вакытлы нәтиҗәләрне җентекле анализлауны таләп итә.

б) Хәнәфи фикъһы принциплары

Бүлек утыздан артык универсаль фикъһ принцибын колачлый, алар арасында: ният принцибы, төп рөхсәт ителү принцибы, ышанычлылык, зарарны бетерү, кыенлыкта җиңеллек бирү, зарурлык, хаталарны кичерү, гаделлек, җаваплылык, максат белән чараларның туры килүе, гөнаһка китерүче чараларны булдырмау, файданың зарардан өстенлеге, истихсан (иң яхшы чишелешне сайлау), кыяс, кирәкле чараларның мәҗбүрилеге, җаваплылык белән бәйле керем, даими контроль, явызлыкны булдырмау, күмәк бурыч, шикле нәрсәләрдә саклык һәм вакытка, урынга яраклашу.

ЯИне гамәлгә кертү һәм куллану рөхсәт ителүенең төп критерие буларак шәригатьнең югары максатлары — динне, гомерне, акылны, малны һәм намусны саклау — өстенлеге аеруча ассызыклана.

в) Әхлак принциплары

Өченче дәрәҗәдә басым әхлакый фазыйләтләргә ясала: сабыр (түземлек), шөкер (рәхмәтлелек), тәвәккәл (Аллаһка таяну), канәгать (булганына риза булу), тәкъвалык (Аллаһтан курку), тәвадыйг (тыйнаклык), ихлас (эчкерсезлек), әманәт (ышанычлылык), гаделлек, сидк (намуслылык), ихсан (камиллеккә омтылу), рәхмәт (мәрхәмәт), әдәп һәм хәя (үз-үзеңне тоту кагыйдәләре һәм оялчанлык), хикмәт (зирәклек), мәсъүлият (хисаплылык), ихсан фи әл-гамәл (башкару сыйфаты), шура (киңәшләшү).

Шулай итеп, «Ислам принциплары һәм төп кыйммәтләр» бүлеге дини, хокукый һәм әхлакый нормаларның үзенчәлекле җыелмасын формалаштыра, ЯИгә әхлакый агент ролен тапшыруның рөхсәт ителмәвен, шулай ук белгечләрнең мәҗбүри катнашуын һәм ислам стандартларына туры килүне даими аудитлау кирәклеген билгели.

3) Проектлау, гамәлгә кертү һәм куллануның гамәли таләпләре һәм тәртипләре

Монда ЯИнең яшәү циклының барлык этаплары өчен җентекле нормалар беркетелгән:

• Проектлау этабында — башлангыч шәригать экспертизасы, куркынычларны анализлау, «проекттан ук хәләллек» («хәләл by design»), дини белгечләрнең катнашуы.
  • Гамәлгә кертү һәм куллану — дини-әхлакый аудит, хәрам элементлар булмауга тикшерү, кире элемтә механизмнары, ачыклык һәм кулланучыга хәбәр итү, мәгълүматны яклау стандартларын үтәү (җирле законнарны исәпкә алып; мәсәлән, 152-ФЗ[96]).
  • Контроль һәм яңарту — даими эчке һәм тышкы аудит, бәйсез экспертиза, үзгәрешләрне документлаштыру һәм үзгәрешләрне ашыгыч кире кайтару тәртипләре булу, шулай ук хәрам эчтәлек сөзгечләрен даими камилләштерү.
  • Бу тәртипләр дини һәм әхлакый стандартларны үтәүне эчке һәм тышкы күзәтү — ислам моракабәсе рухында өзлексез контроль һәм төзәтү идеясен тормышка ашырырга мөмкинлек бирә.

4) Кодексны контрольдә тоту, аудитлау һәм яңарту механизмнары

Бу бүлектә түбәндәгеләр билгеләнә:

• Ислам оешмалары каршында ЯИ куллануда Ислам нормалары буенча дини вәкаләтле вәкил (яки комиссия) институтын булдыру;
  • Сертификатланган ислам ЯИ чишелешләренең ачык реестрын алып бару;
  • Техник белгечләр, дин галимнәре һәм аудиторлар арасында даими укыту һәм тәҗрибә уртаклашу форматын эшләү;
  • Технологик үсешне һәм хәзерге ислам галимнәренең фәтваларын исәпкә алып, Кодексны яңадан карау һәм яңарту тәртипләрен билгеләү.

5) Йомгаклау нигезләмәләре һәм үсеш перспективалары

Соңгы бүлектә яңалыклар белән Исламның мәңгелек нормалары арасындагы ярашу, өммәт эчендә ышанычны ныгыту, мәзһәбаара хезмәттәшлек һәм чор сынауларына җавап итеп Кодексны алга таба камилләштерүгә ачыклык ассызыклана (мәсәлән, трансгуманизм, автоном системалар, медицинада һәм биотехнологияләрдә ЯИ мәсьәләләре һ.б.). Вакытка һәм урынга яраклашуның классик принцибына таянып, Кодекс нормаларын даими яңарту һәм яраклаштыру кирәклеге таныла.

3.1.3. Ислам алымын нигезләү һәм аның үзенчәлеге

ЯИ куллануның Ислам кодексы күпчелек хәзерге дөньяви кодекслардан хокукый һәм дини чыганакларны тирән өйрәнү белән генә түгел, дөньяви стандартлар кысаларында формальләштереп булмый торган әхлакый юнәлешләрне берләштерү белән дә аерыла. Мәсәлән, хәләл һәм хәрам, мәкасыйд әш-шәрига, эчкерсезлек, тәкъвалык һәм Аллаһы Тәгалә алдында җаваплылык кебек категорияләр дөньяви хокук һәм этика төшенчәләре чикләреннән чыгып, ислам җәмгыятендә технологияләрне җайга салу өчен үзенчәлекле өлкә формалаштыра.

Моннан тыш, ислам алымы югары сыгылмалылыкка ия (истихсан, кыяс, горефне, вакыт һәм урын шартларын исәпкә алу), бу кодексны дини нигезлелеген һәм классик чыганаклар белән ярашуын югалтмыйча яңа технологик сынауларга тиз яраклаштырырга мөмкинлек бирә.

3.1.4. Халыкара стандартлар белән чагыштырма анализ

Кодексны эшләгәндә төп халыкара документлар (ЮНЕСКО, IEEE[97], ЕС һ.б.) белән җентекле чагыштырма анализ үткәрелде:

• ЮНЕСКО һәм IEEE документларында беркетелгән кешене үзәккә кую, гаделлек, ачыклык, зыянны булдырмау, шәхси тормышның кагылгысызлыгы, хисаплылык һәм инклюзивлык принциплары ислам кагыйдәләре белән туры килә, ләкин Ислам кодексы рухи сафлык, хәләл һәм хәрам, әманәт һәм ихсан категорияләрен кертү аша бу таләпләрне киңәйтә һәм тирәнәйтә.
  • Дөньяви модельләрдән аермалы буларак, Ислам кодексында соңгы җаваплылык алгоритмга түгел, кешегә йөкләнүе һәм дини әһәмиятле теләсә нинди карарларның квалификацияле галим яки күмәк шәригать шурасы катнашында гына чыгарыла алуы ассызыклана.
  • Хәрам эчтәлекне сөзү буенча махсус тәртипләрне беркетү, мәгълүмат чыганакларын мәҗбүри дини тикшерү һәм модельләрне хәләл мәгълүмат җыелмаларында өйрәтү дөньяви җайга салучыларның тәкъдимнәреннән сизелерлек аерыла.

3.1.5. Гамәлгә ашыру принциплары: теориядән практикага

Кодексның эшкә яраклылыгын һәм гамәли кулланыла алуын бәяләү өчен шәригать киңәшләре бирүче ислам чат-боты мисалында сынап карау үткәрелде (2 нче кушымтаны карагыз). Бу проект күп дәрәҗәле дини сөзү, сыйфат контроле һәм кире элемтә белән Retrieval-Augmented Generation (RAG) архитектурасын гамәлгә ашыра. Гамәлгә кертү тәҗрибәсе формалаштырылган принципларның чынлап та код, алгоритм сөзгечләре һәм оештыру тәртипләре дәрәҗәсендә тормышка ашырыла алуын, ә дини белгечләрнең барлык этапларда катнашуы кулланучылар һәм дини институтлар тарафыннан югары ышанычка ирешергә мөмкинлек бирүен күрсәтте.

Гамәли очракларны (ислам банк эше, медицина платформалары, белем бирү системалары, акыллы шәһәрләр) анализлау Кодексның тәкъдим ителгән төзелешенең универсальлеген һәм аны төрле өлкәләргә яраклаштыру мөмкинлеген күрсәтә, бу хезмәтнең 1 нче һәм 2 нче бүлекләре буенча нәтиҗәләр белән раслана.

3.1.6. Ислам җәмгыяте өчен әһәмияте һәм алдагы адымнар

ЯИ куллануның Ислам кодексы, системалы өчле нигезгә — гакыйдә, фикъһ һәм әхлакка — таянып, түбәндәгеләрне тәэмин итә ала:

• Цифрлы чишелешләрнең чын дини һәм социаль нигезлелеген;
  • Шәхес, гаилә һәм җәмгыять мәнфәгатьләрен яклауны;
  • Цифрлаштыру чорында ислам һәм гомумкешелек әхлак нормаларын бозу куркынычын киметүне;
  • Дини асылны югалтмыйча халыкара стандартлар белән берләшү мөмкинлеген;
  • Яңа фәнни юнәлеш — технологияләрнең ислам теологиясен формалаштыруны.

Алдагы этап итеп технологик экспертизаның махсус ислам үзәкләрен булдыру һәм институтлаштыру, белгечләрне даими укыту, халыкара хезмәттәшлек һәм ЯИ үсеше, яңа шәригать очраклары туплану белән Кодексны даими яңарту күзаллана.

3.2. Сынап карау методологиясе һәм нәтиҗәләре: шәригать чат-боты мисалы

3.2.1. Кереш: сынап карауның гамәли әһәмияте

Алдагы параграфта яңа технологияләрне җайга салу өчен дини, хокукый һәм әхлакый юнәлешләрне бер системага берләштерүче үзенчәлекле норматив документ — «ЯИ куллануның Ислам кодексы» проекты җентекләп каралды. Әмма тәкъдим ителгән алымның эшкә яраклылыгын, шәригать максатларына һәм ислам өммәте таләпләренә туры килүен бәяләү өчен аны конкрет технологик очракларда эмпирик сынап карау бик мөһим. Шушы максат белән шәригать чат-ботын — дини сорауларга диалог рәвешендә, ислам нормалары кысаларында төгәл, төп чыганакларны бозмыйча җавап бирә ала торган интеллектуаль ярдәмчене — эшләү һәм сынау бурычы сайланды.

Дини яки хокукый эчтәлек тудыручы чат-ботлар исламның әхлакый анализы өчен аеруча кызыклы. Бер яктан, алар киң аудиториягә шәригать күрсәтмәләрен аңлаешлырак итеп, белем таратучы булып торалар. Икенче яктан — изге текстларны ялгыш аңлату, белгеч бәясен машина нәтиҗәсе белән алыштыру куркынычын, шулай ук кулланучының шәхси тормышы кагылгысызлыгына янауны йөртәләр. Димәк, шәригать чат-ботын сынап карау бер үк вакытта Кодекс принципларының нәтиҗәлелеген гамәлдә тикшерергә, мөмкин булган кыенлыкларны ачыкларга, шулай ук куркынычларны киметү өчен конкрет оештыру-техник чишелешләрне күрсәтергә мөмкинлек бирә.

2025 елның июненә булганча, бу хезмәтне укучы әлеге чат-бот белән QR-кодтагы сылтама аша, ә тасвирламасы белән 2 нче кушымтада таныша ала.

3.2.2. Сынап карауның методологик нигезләре һәм төзелеше

Сынап карау өч юнәлешне берләштергән системалы алым нигезендә үткәрелде:

• норматив-дини (Кодекста беркетелгән матуриди гакыйдәсенә, фикъһка һәм әхлакка туры килү);
  • инженерлык-техник («проекттан ук хәләллек» принципларына туры китереп архитектура һәм алгоритмнарны эшләү);
  • оештыру-процесс юнәлеше (контроль, аудит, дөреслекне раслау һәм мәгълүмат белән идарә итү механизмнары).

Мондый алым ЯИнең яшәү циклының барлык этапларын — проектлау һәм өйрәтүдән алып куллануга, сынауга һәм системаны даими камилләштерүгә кадәр — тулысынча колачлауны тәэмин итте.

Сынап карауның максатлары түбәндәгеләр иде:

1. Цифрлы система архитектурасына кертелгән ислам нормаларының һәм таләпләренең эшләү сәләтен тикшерү.
2. Кодекс принципларының чын программа продуктында техник яктан гамәлгә ашырыла алуын күрсәтү.
3. Ислам стандартларын гамәлдә киңрәк куллануга комачаулаучы оештыру һәм технологик киртәләрне ачыклау.
4. Норматив нигезне алга таба камилләштерү һәм яраклаштыру өчен эмпирик мәгълүмат алу.

3.2.3. Шәригать чат-боты архитектурасының тасвирламасы

Сынау платформасы буларак Python 3.11 теле һәм aiogram[98] китапханәсе нигезендә, асинхрон архитектураны тулысынча үтәп эшләүче Telegram-бот гамәлгә ашырылды. Бу чат-ботның төп аермасы — шәригать экспертизасына һәм дини дөреслеккә юнәлүе: җаваплар абруйлы ислам чыганакларына гына нигезләнеп, Retrieval-Augmented Generation (RAG)[99] һәм FAISS[100] индексы рәвешендәге үз белем базасын кулланып формалаштырыла.

Төп модульләр һәм функциональ блоклар

• Хәбәрләрне төркемләү: система кергән сорауларны анализлый һәм сорауның шәригатькә каравын билгели. Моның өчен соңгы хәбәрләр һәм алдагы җаваплар контекстын куллана торган махсус төркемләүче эшләнгән; ул ялгыш уңай нәтиҗәләрдән сакланырга һәм эшкәртүнең туры килүен арттырырга мөмкинлек бирә.
• Җавапларны тудыру һәм сөзү: дини сораулар өчен RAG модуле кулланыла; ул FAISS индексыннан белемнең тиешле өзекләрен ала, бәйләнешле контекст төзи һәм үз аңлатмаларын өстәүгә яки төп чыганаклар кысаларыннан чыгуга юл куймыйча, гамәлдәге ислам нормалары нигезендә җавап тудыра.
• Тикшерү һәм аудит: һәр җавап башлангыч сорау белән бергә аерым тикшерү ботына җибәрелә; бу өстәмә контроль дәрәҗәсен (human-in-the-loop[101]) тәэмин итеп, хаталарны тиз ачыкларга һәм төзәтергә, шулай ук аудит өчен беркетмә алып барырга мөмкинлек бирә.
• Кулланучылар һәм тарих белән идарә итү: диалоглар тарихын саклау гамәлгә ашырылган, бу сораулар эзлеклелеген күзәтергә, анализ үткәрергә һәм дини киңәш бирүнең өзлексезлеген тәэмин итәргә мөмкинлек бирә.
• Административ идарә: күпләп хәбәр итү, сорау мисалларын көйләү, темага туры килмәгән мөрәҗәгатьләрне сөзү кораллары, шулай ук журналлар алып бару ярдәмендә техник күзәтү кертелгән.

Иминлек һәм шәригатькә туры килү принциплары

Чат-ботның яшәү циклының барлык этапларында ЯИ куллануның Ислам кодексында беркетелгән принципларга туры килү тәэмин ителде:

• Тикшерелгән һәм рөхсәт ителгән мәгълүматны гына куллану (чыганакларның дөреслеге һәм хәләллеге).
• Соңгы шәригать карарларын чыгаруны автоматлаштырудан баш тарту (бот фәкыйһне алыштырмый).
• Хәрам эчтәлекне һәм шикле сценарийларны күп дәрәҗәле сөзү һәм блоклау.
• Кулланучыга статус турында хәбәр итү (җавап тере мөфтидән түгел, боттан килә), логиканың һәм кире элемтә мөмкинлекләренең ачыклыгы.
• Дини белгечләрне җәлеп итеп, системага даими аудит үткәрү.

3.2.4. Бәяләү критерийлары һәм тикшерү стандартлары

Сынап карауның нәтиҗәлелеген бәяләү өчен түбәндәге критерийлар эшләнде (Кодекс һәм халыкара стандартлар нигезендә):

• Дини җавапларның дөреслеге: җаваплар шәригать нормаларына тулысынча туры килергә тиеш (хәләллек, бозып күрсәтүнең булмавы, дин галимнәре тарафыннан тикшерелү).
  • Ачыклык һәм аңлатыла алу: һәр дини хөкем чыганакка сылтамалар белән бирелә, кулланучы бот компетенциясенең чикләрен белә.
  • Иминлек һәм шәхси тормышның кагылгысызлыгы: кулланучы мәгълүматлары шәригать һәм гамәлдәге законнар (GDPR, 152-ФЗ һ.б.) таләпләренә туры китереп эшкәртелә, мәгълүматның рөхсәтсез таралуына юл куелмый.
  • Кире элемтә механизмының булуы: кулланучылар җавапка шикаять итә яки тере белгечтән өстәмә киңәш сорый ала.
  • Техник ышанычлылык: система өзеклекләргә чыдам, мәгълүмат базасының актуальлеген саклый, тышкы һөҗүмнәрдән һәм зәгыйфьлекләрне файдаланудан якланган.

Һәр критерий өчен Кодекс архитектурасына һәм халыкара әхлакый актлар (ЮНЕСКО, IEEE, ЕС) таләпләренә туры килә торган аерым тикшерү исемлеге төзелде.

3.2.5. Сынап карау нәтиҗәләре: анализ һәм фикер алышу

Дини дөреслек һәм кулланучыларның ышанычы

Сынау нәтиҗәләре Retrieval-Augmented Generation архитектурасын һәм дини чыганакларны катгый сөзүне куллануның дини җавапларның югары дөреслек дәрәҗәсенә ирешергә мөмкинлек бирүен күрсәтте. Тудырылган барлык җаваплар шәригать белгечләре тарафыннан өстәмә экспертиза үтте, бу дини хаталарны булдырмады һәм кулланучыларның ышанычын тәэмин итте.

Системаның ислам тематикасы кысаларыннан чыккан сорауларга чыдам булуы аеруча мөһим: мондый мөрәҗәгатьләр төркемләнде һәм аерым модульгә юнәлтелде, шулай итеп дини яки дөньяви мәгълүматны бозып күрсәтү куркынычы бетерелде.

Ачыклык һәм аудит

Җавапларны тикшерүгә автоматик җибәрү функциясе «чылбырда кеше булуны» (human-in-the-loop) — ислам һәм халыкара стандартлар турыдан-туры таләп итә торган принципны — тәэмин итә. Мондый алым дини хаталар куркынычын мөмкин кадәр киметергә генә түгел, даими аудит һәм күмәк җаваплылык мәдәниятен формалаштырырга да мөмкинлек бирә.

Мәгълүмати иминлек һәм мәгълүматны яклау

Кулланучылар белән идарә итүнең кертелгән системасы, хәбәрләр тарихына керүне чикләү һәм хокукларны сыгылмалы көйләү шәхси тормыш кагылгысызлыгы стандартларына туры килүне тәэмин итте. Шәхси мәгълүматны эшкәртү тулысынча шәригать күрсәтмәләре һәм хәзерге законнар таләпләре буенча алып барылды.

Кулланучы сценарийларына яраклашу

Сынап карау барышында системаның югары сыгылмалылыгы ачыкланды: бот төрле сценарийларны — гади белешмә сораулардан алып ислам хокукы, финанс мәсьәләләре, гыйбадәтләр буенча катлаулы очракларга кадәр — нәтиҗәле башкара. Өстәмә өйрәтү һәм сорауларны төгәлләштерү механизмы белгеч катнашуын таләп иткән «катлаулы очраклар» санын мөмкин кадәр киметергә ярдәм итте.

Чикләүләр һәм куркынычлар

Уңышларга карамастан, чикләүләр дә теркәлде:

• Шәхси фәтва чыгару кирәк булган катлаулы хокукый бәхәсләрне эшкәртү кыенлыгы.
  • Ирекле сорау рәвешләрен явыз нияттә куллану куркынычы (мәсәлән, сөзгечләрне әйләнеп үтү яки хәрам мәгълүмат алу омтылышлары).
  • Белем базасын даими киңәйтү, белгечләрне җәлеп итү һәм сөзгечләрне камилләштерү кирәклеге.

Бу чикләүләр архитектураны камилләштерүдә һәм алга таба киңәйтү тәкъдимнәрендә исәпкә алынды.

3.2.6. Матуриди гакыйдәсе, фикъһ һәм әхлак принципларын гамәлгә кертү

Сынап карауның төп яңалыкларының берсе Кодекста беркетелгән дини җайга салуның өч катламлы системасын гамәлгә кертү булды:

1. Дини юнәлешләр (матуриди гакыйдәсе):

• Технологияне илаһилаштырудан баш тарту: чат-бот югары хакыйкать иясе итеп тәкъдим ителми, барлык карарларга чыганакка сылтама һәм компетенциянең чикләнгән булуын аңлату өстәлә.
• Тәкъдир һәм шәхси җаваплылык принцибы: кулланучы карарларның белешмә сыйфатында булуын һәм аңлы сайлау таләп итүен белә.
• Мәгълүматны эшкәрткәндә акылга нигезләнгән һәм дини сөзгеч куллану.

2. Норматив-хокукый стандартлар (хәнәфи фикъһы):

• Сорауларны эшкәрткәндә рөхсәт ителү, ният, зарарны бетерү һәм гаделлек принципларын мәҗбүри үтәү.
  • Дини эчтәлекне тикшерү һәм мәкасыйд әш-шәригага (динне, гомерне, акылны, малны һәм намусны саклауга) каршы килгән сценарийларны автоматик блоклау.
  • Милек хокукларын яклау (мәсәлән, рөхсәт ителмәгән финанс коралларына кагылышлы сорауларны чыгару).
•  

3. Әхлакый фазыйләтләр (әхлак):

• Сабыр, шөкер, әманәт, гаделлек, сидк һәм башка принципларны кертү: проект төркеме аларны эчке хезмәттәшлек тәртипләре, хаталарны ирекле тану һәм система эше турында ачык хисап аша аңлы рәвештә гамәлгә ашыра.
  • Карарлар чыгарганда күмәк җаваплылык һәм киңәшләшү (шура) механизмын кертү.

3.2.7. Тикшерү исемлекләре һәм үз-үзеңне контрольдә тоту кораллары

Сынап карау нигезендә түбәндәгеләр өчен тикшерү исемлекләре төзелде:

• эшләүчеләр (проекттан ук хәләллек принциплары һәм этаплары, даими аудит, мәгълүматны әхлак нормаларына туры китереп җыю),
  • дини белгечләр (эчтәлекне сөзү һәм сертификатлау кагыйдәләре, шәригать күзәтүен оештыру),
  • кулланучылар (мөрәҗәгать һәм шикаять бирү хокуклары, ботны куллану кагыйдәләре турында хәбәр итү).

Бу тикшерү исемлекләрен кертү стандартларга туры килүне даими контрольдә тотуда һәм әхлакый җаваплылык мәдәниятен формалаштыруда үзенең нәтиҗәлелеген исбатлады.

3.2.8. Алга таба сынап карау буенча нәтиҗәләр һәм тәкъдимнәр

Шәригать чат-ботын гамәли сынап карау дини һәм әхлакый яктан әһәмиятле сценарийлар өчен ЯИ куллануның Ислам кодексының принципта гамәлгә ашырыла алуын һәм актуальлеген раслады. Чын шартларда түбәндәге нәтиҗәләргә ирешелде:

• Дини дөреслекне һәм аудиториянең ышанычын арттыру.
  • Хәрам эчтәлек һәм дини бозып аңлатулар куркынычын мөмкин кадәр киметү.
  • Техник, дини һәм оештыру аудитының нәтиҗәле коралларын кертү.
  • Ислам стандартларын ЯИ куллануның башка өлкәләренә киңәйтү өчен гамәли нигез формалаштыру.

Алдагы уңышның төп шартлары:

• Белгечләр берләшмәсе белән диалогта белем базасын һәм архитектураны даими яңарту.
  • Яңа тикшерү модульләрен, шул исәптән төбәк нормаларын һәм гореф-гадәтләрен исәпкә алып, эшләү һәм кертү.
  • Дини аудит һәм бәйсез сертификатлау институтын киңәйтү.

Шулай итеп, шәригать чат-ботын сынап карау цифрлы чорда ЯИне җайга салуның ислам нормалары һәм механизмнарының эшкә яраклылыгын һәм актуальлеген эмпирик раслый. Бу беренче һәм икенче бүлекләрдә ясалган нәтиҗәләрне раслый һәм әлеге өлкәдә алдагы фәнни, технологик һәм оештыру эше өчен яңа офыклар ача.

3.3. Кодексны киңәйтү перспективалары һәм гамәлгә кертү буенча тәкъдимнәр

3.3.1. ЯИ Ислам кодексының киңәйтелә алу һәм универсальлек әһәмияте

Хәзерге мөселман җәмгыяте, дөньякүләм мәгълүмат киңлегенең аерылгысыз өлеше буларак, ясалма интеллектның иң яңа технологияләрен икътисадка, мәгарифкә, сәламәтлек саклауга һәм социаль идарәгә кертү зарурлыгына очрый. «ЯИ куллануның Ислам кодексы»н (алга таба — Кодекс) эшләү һәм кабул итү норматив документ кысалары белән генә чикләнми: бу — цифрлы чор сынауларына цивилизацион җавап формалаштыручы һәм ислам өммәтенең технологик, мәгариф һәм әхлак өлкәләрендә көндәшлек сәләтен арттыру коралы булып хезмәт итүче концепция.

Кодексны киңәйтү һәм мөселманнар тормышының төп өлкәләренә кертү яңа шартларга туры килүне генә тәэмин итми, шәригатьнең югары кыйммәтләренә — иманны, гомерне, акылны, малны һәм намусны саклауга (мәкасыйд әш-шәрига) — таянып тотрыклы үсеш өчен шартлар булдырырга да мөмкинлек бирә. Мондый алым төрле социаль-мәдәни, икътисади һәм хокукый системаларга — халкының күпчелеге мөселман булган дәүләтләрдән алып дөньяви илләрдәге ислам диаспораларына кадәр — сыгылмалы яраклашуны күздә тота.

3.3.2. Кодексны киңәйтү һәм яраклаштыруның төп юнәлешләре

3.3.2.1. Ясалма интеллектның өммәтнең белем дәрәҗәсенә һәм интеллектуаль куәтенә йогынтысы

Ислам җәмгыятенә ЯИ кертүнең төп бурычларының берсе — дини белемнәр дәрәҗәсен дә, дөньяви белемнәр дәрәҗәсен дә күтәрү. Ачык мәгълүмат күләме даими үсеп, аның сыйфаты һәм ышанычлылыгы шик астында калган шартларда, ясалма интеллект мәгариф һәм дини мәгърифәт мохитен тамырдан үзгәртә ала.

ЯИ платформалары кирәкле мәгълүматны эзләү һәм сөзү процессларын автоматлаштырырга, шәхескә яраклаштырылган уку юлларын төзергә, белемдәге шәхси бушлыкларны анализларга һәм аларны бетерү өчен тәкъдимнәр булдырырга мөмкинлек бирә. Бу ислам мәгарифе өчен аеруча әһәмиятле: чат-ботлар, яраклаша торган онлайн курслар, Коръән, хәдисләр һәм фикъһ буенча белемне тикшерү системалары (мәсәлән, Quran Tutor AI, MeeM Academia проектлары һ.б.), шулай ук фәтва алу өчен махсус тәкъдим хезмәтләре вакытка һәм урынга бәйсез рәвештә дини экспертизага керү мөмкинлеген тәэмин итә.

Дини мәгарифкә ЯИ кертү берьюлы берничә нәтиҗә бирә:

• Башлау киртәсен киметү: традицион остазда уку мөмкинлеге булмаган өммәт әгъзалары да тикшерелгән белемнәр ала.
  • Шәхескә яраклаштыру: ЯИ белемдәге зәгыйфь урыннарны ачыклый, шәхси биремнәр һәм материаллар сайлый, кире элемтәне саклый һәм даими укырга этәрә.
  • Ышанычны арттыру: шәригать сертификатлавын үткән системалар ялгыш, каршылыклы һәм хәрам эчтәлекне сөзеп, мәгърифәтнең сыйфатын тәэмин итә.
  • Инклюзивлыкны тәэмин итү: ЯИ кушымталары төрле телләргә, мәдәни үзенчәлекләргә, кабул итү үзенчәлекләренә (балалар, өлкәннәр, сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән кешеләр) яраклаша.

Мондый чишелешләрне киң кертү нәтиҗәсе дини өлкә чикләреннән еракка чыга: өммәтнең гомуми интеллектуаль куәте үсә, кадрларның квалификациясе күтәрелә, lifelong learning (өзлексез белем алу) мәдәнияте формалаша, димәк, глобаль белем икътисадында мөселман җәмгыятьләренең көндәшлек сәләте ныгый.

3.3.2.2. Мөселман проектларының җитештерүчәнлеген, нәтиҗәлелеген һәм көндәшлек сәләтен арттыру өчен ЯИ куллану

ЯИ хезмәтләре бүген эшчәнлекнең диярлек барлык өлкәләрен — финанс һәм идарәдән алып медицинага, мәгарифкә, җитештерүгә һәм шәһәр хуҗалыгына кадәр — колачлый. Мөселман берләшмәләре өчен бу үзенчәлекле мөмкинлекләр ача:

• Көндәлек кабатлана торган бурычларны автоматлаштыру (исәп алып бару, мәгълүмат эшкәртү, куркынычларны анализлау) иҗат, лидерлык һәм үсеш өчен ресурсларны бушатырга мөмкинлек бирә.
  • Интеллектуаль ярдәмчеләр шәхси ассистент ролен үти, бизнес процессларга булыша, операцияләрнең шәригатькә туры килүен күзәтә (мәсәлән, ислам банк эшендә), килешүләрне алып бара һәм контрактларның хәләл нормаларына туры килүен контрольдә тота ала.
  • Карар кабул итүгә ярдәм платформалары (decision support systems[102]) мөселман эшмәкәрләренә, инвесторларга, мәчетләр һәм белем бирү үзәкләре җитәкчеләренә элек трансмилли корпорацияләр генә файдалана алган аналитик кораллар бирә.
  • Хокукый һәм дини экспертизаны автоматлаштыру катлаулы очракларны (мөфтиятләрнең, ислам мәхкәмәләренең) анализлау өчен ЯИ кластерларын кулланып, карар чыгаруның тизлеген һәм сыйфатын арттырырга, кеше факторын һәм хата ихтималын киметергә мөмкинлек бирә.

Хәзерге ислам финтех стартаплары (Al Rajhi Bank, Wethaq, Amanie Advisors) контрактларны автоматик анализлау, рибаны ачыклау, килешүләрнең шәригатькә туры килүен аудитлау, шулай ук эчке контрольгә һәм таләпләрне үтәүгә ярдәм итү өчен ЯИне инде кертәләр. Сәламәтлек саклауда ЯИ медицина мәгълүматларын анализларга, авыруларны иртә этапта ачыкларга, мөселман пациентларының дини чикләүләрен (туклану, ураза, рөхсәт ителгән дарулар) исәпкә алып шәхси тәкъдимнәр формалаштырырга ярдәм итә.

Шулай итеп, ЯИне берләштерү мөселман оешмаларына һәм эшмәкәрләренә җитештерүчәнлекләрен арттырырга, чыгымнарын киметергә, яңа базарларга чыгарга һәм хезмәтләрен мөмкин кадәр һәркемгә ачык, нәтиҗәле һәм хәләл принципларына туры килә торган итәргә мөмкинлек бирә. Бу өммәтнең икътисади мөстәкыйльлеген көчәйтә, яңа эш урыннары бирә һәм ислам институтларының яңалыкка, җәмәгать файдасына юнәлгән уңай образын булдыра.

3.3.2.3. ЯИ — цифрлы суверенлык һәм интеллектуаль лидерлык коралы

Цифрлы тигезсезлек һәм тышкы технологияләргә бәйлелек шартларындагы ислам дәүләтләре һәм диаспоралары өчен үз ислам ЯИсен кертү милли һәм цивилизацион иминлек факторы булып тора. Әхлакый һәм хокукый стандартларны рәсмиләштерүче Кодекс бәйсез инфраструктура — мәгълүмат үзәкләреннән һәм болыт платформаларыннан алып махсус ислам ЯИ модельләренә кадәр — формалаштырырга мөмкинлек бирә.

Мондый алым түбәндәгеләргә ярдәм итә:

• Глобаль ЯИ платформалары аша чит мәдәни кыйммәтләрне тагу куркынычыннан сакланырга;
  • Шәхси мәгълүматларны һәм дини серләрне яклауны тәэмин итәргә;
  • Ислам технологик инженериясенең һәм дини экспертизасының үз мәктәбен үстерергә.

3.3.3. ЯИне исламча җайга салуны институтлаштыру: Сертификатлау һәм укыту комитетын булдыру кирәклеге

3.3.3.1. Ислам ЯИ технологияләрен сертификатлау комитеты кирәклеген дәлилләү

Мөселманнар тормышына ЯИне киң кертү махсус институт — Ислам ЯИ технологияләрен сертификатлау һәм тәэмин итү комитеты (яки шурасы) булдырмыйча мөмкин түгел. Аның функцияләре:

• Шәригать экспертизасын үткәрү — ЯИ хезмәтләре, кушымталары, платформалары өчен;
  • Хәләллек сертификатлары бирү — ЯИ продуктлары өчен (азык-төлек, банк хезмәтләре һ.б. хәләл сертификатлавы үрнәгендә);
  • Архитектура, аудит һәм сынау стандартларын эшләү — ислам этикасының һәм хокукының үзенчәлекләрен исәпкә алып;
  • Яңартуларны контрольдә тоту һәм Кодексны актуальләштерү — яңа технологик һәм дини сынаулар барлыкка килү белән;
  • Сертификатланган ислам ЯИ чишелешләренең ачык реестрын алып бару, ачыклыкны тәэмин итү, белгечләр арасында тәҗрибә уртаклашу.

Бу орган бәйсез, күп фәннәрне берләштергән һәм халыкара булырга, анда дин галимнәре, инженерлар, юристлар, мәгълүмат яклау белгечләре һәм җәмәгать эшлеклеләре мәҗбүри катнашырга тиеш. Мондый Комитетны булдыру җәмгыятьнең ышанычын тәэмин итәчәк, «соры» хезмәтләр барлыкка килүне булдырмаячак һәм глобаль базарда ислам ЯИ проектларының абруен көчәйтәчәк.

3.3.3.2. Укыту программалары һәм мөселманнарның цифрлы грамоталылыгын арттыру

Кодексны уңышлы гамәлгә кертүнең төп факторы — техник яктан тормышка ашыру гына түгел, мөселманнарны ЯИдән дөрес, җаваплы һәм нәтиҗәле файдалануга күпләп өйрәтү дә. Түбәндәгеләр кирәк:

• Даими курслар һәм семинарлар оештыру — цифрлы грамоталылык, технологияләр өлкәсендә шәригатьнең төп принциплары, ЯИ этикасы, мәгълүмат яклау, кибериминлек нигезләре буенча;
  • Ислам университетлары, көллиятләр, якшәмбе мәктәпләре, өстәмә белем бирү үзәкләре программаларына ЯИнең ислам этикасы буенча модульләр кертү;
  • Киң аудитория өчен читтән уку онлайн курсларын эшләтеп җибәрү — гамәли очракларга басым ясап: ышанычлы белемне ничек эзләргә, хәләл эчтәлекне ничек аерырга, шәхси тормыш кагылгысызлыгын ничек якларга, бизнес нәтиҗәлелеген арттыру, вакыт белән идарә итү һ.б. өчен ЯИне ничек кулланырга;
  • ЯИнең куркынычларын һәм мөмкинлекләрен аңлату, шулай ук мөселманнар үз проектларына ЯИ керткәндә ярдәм күрсәтү өчен мәчетләр, мөфтият идарәләре һәм дини белем бирү оешмалары каршында киңәш үзәкләре ачу.

Мондый мәгариф башлангычлары ялган мәгълүмат, хорафатлар таралу һәм технологияләрне намуссыз куллану куркынычын киметә, digital well-being[103], хисаплылык һәм ЯИдән аңлы файдалануның сәламәт мәдәниятен формалаштыра — дөнья файдасы өчен дә, Ахирәттә Аллаһы Тәгаләнең ризалыгына ирешү өчен дә.

3.3.4. Техник берләштерү һәм кире элемтәне оештыру

3.3.4.1. Контроль, күзәтү һәм яңарту механизмнары

Кодексны нәтиҗәле гамәлгә кертү ышанычлы контроль системаларыннан башка мөмкин түгел:

• «Шәригать сөзгечләрен» кертү — ЯИ продуктларын проектлау этабында, дини һәм әхлакый эчтәлек аудиты модульләрен кертү;
  • human-in-the-loop механизмнарын берләштерү — дини җавапларны һәм аутсорсингка тапшырылган яисә махсус программа триггерлары аша гамәлгә ашырылган очракларны тикшерүдә дини белгечләрнең катнашуы;
  • Кире элемтә платформасын булдыру — кулланучыларның шикаятьләрен, вакыйгаларын, хаталарын, тәкъдимнәрен теркәү һәм анализлау, алар нигезендә системаны тиз төзәтү өчен;
  • Журналлар алып бару һәм алгоритмнарның ачыклыгын тәэмин итү (traceability[104], auditability) — ислам ышанычының һәм тышкы таләпләрне үтәүнең эчке стандарты буларак;
  • Очраклар һәм иң яхшы тәҗрибәләр белән халыкара алмашу — даими форумнар, фәнни конференцияләр, гамәлгә кертү турында хисапларны, проблемаларны һәм уңышлы табышларны бастыру аша.

3.3.4.2. Уңышлы сынап карау мисаллары һәм алга таба киңәйтү перспективалары

Шәригать чат-боты очрагы (Retrieval-Augmented Generation кулланучы Telegram платформасы) дини эчтәлекне ике кат тикшерү, ачыклык һәм җавапларны раслау этабында белгечләрне кертү концепциясенең гамәлгә ашырыла алуын исбатлады. Система югары төгәллек, тиз җавап бирү күрсәтте, ә иң мөһиме — Россия эчендә дә, читтә дә кулланучыларның ышанычын яулап, яңа ислам ЯИ проектлары өчен үрнәк булды.

Сынау рәвешендә кертүнең уңышы модельне катлаулырак өлкәләргә киңәйтү мөмкинлеген раслый: ислам киңәш бирүе, цифрлы мөфтият, читтән укыту һәм продуктларны сертификатлау, социаль ярдәм һәм хәтта Islamic smart city services[105].

3.3.5. Халыкара хезмәттәшлекнең роле, төбәк үзәкләрен булдыру һәм мәдәниятара аермаларны исәпкә алу

3.3.5.1. Иң яхшы тәҗрибәләр белән алмашу һәм җирле шартларга яраклашу

Ислам кодексын киңәйтү халыкара һәм мәдәниятара хезмәттәшлек таләп итә. Тәкъдим ителә:

• Эш төркемнәре һәм берлекләр булдыру — ИХО, эре ислам университетлары, милли җайга салучылар ярдәме белән;
  • Төбәк эксперт үзәкләрен һәм хабларны ачу[106]— алар Кодексның милли законнарга һәм мәдәни үзенчәлекләргә яраклаштырылган җирле версияләрен эшли алырлык булырга тиеш;
  • Кодексны гамәлгә кертүгә даими чагыштырма анализ үткәрү — универсаль чишелешләрне һәм яраклашу стратегияләрен ачыклау өчен төрле илләрдә һәм төбәкләрдә.

Халыкара хезмәттәшлек, тәҗрибә уртаклашу, конференцияләр, уртак тикшеренүләр бастыру, яшь белгечләргә һәм стартапларга ярдәм итү ислам цифрлы экосистемасының тотрыклы үсеше өчен кирәкле компетенцияләр һәм яңалыклар күләмен булдырачак.

3.3.6. Йомгаклау тәкъдимнәре һәм стратегик перспективалар

Югарыда әйтелгәннәр нигезендә ЯИне җайга салуның ислам моделен алга таба үстерү өчен түбәндәге төп тәкъдимнәрне формалаштырырга мөмкин:

1. ЯИне сертификатлау һәм аудитлау процессын институтлаштыру — халыкара статуска һәм ислам стандартларын тануның ачык тәртибенә ия бәйсез комитетлар булдыру аша.
2. Мәгариф проектларына инвестицияләр кертү — цифрлы грамоталылык һәм ЯИнең ислам этикасы буенча, яшьләрне ислам ЯИ продуктларын эшләүгә җәлеп итү.
3. Ислам стартапларының һәм тикшеренү башлангычларының үсешен этәрү, грантлар һәм киңәшләр бирү, эре ислам университетларында инновация үзәкләренә ярдәм итү.
4. Цифрлы суверенлык мәдәниятен формалаштыру: «ислам ЯИсе» концепциясен алга сөрү, үз мәгълүмат үзәкләрен, болыт хезмәтләрен, тиешле мәгълүматны саклау һәм анализлау платформаларын тәэмин итү.
5. Ачыклыкны, хисаплылыкны һәм өзлексез күзәтүне тәэмин итү — яңа технологик, хокукый һәм дини сынаулар нигезендә Кодексны даими яңадан карау һәм яңарту механизмнарын кертү.
6. Вакыт һәм урын үзгәрешләренә яраклашу сәләтен тәэмин итү («тәгаййүр әл-әхкәм» принцибына таянып): ЯИ үсешен, яңа төр янаулар (deepfake, генератив ЯИ һ.б.) барлыкка килүне һәм социаль мохитнең үзгәрүен исәпкә алып стандартларны яңарту.
7. Технологияләрнең ислам теологиясе формалашуына булышу — фикъһ, гакыйдә һәм технологик инженерия чигендәге мөстәкыйль фәнни юнәлеш буларак.

Шулай итеп, ЯИ куллануның Ислам кодексын киңәйтү һәм гамәлгә кертү — технологик һәм хокукый бурыч кына түгел, киләчәкнең цифрлы җәмгыятенә ислам кыйммәтләрен берләштерүне тәэмин итүче цивилизацион проект та. Озак вакытлы перспективада бу өммәтнең интеллектуаль лидерлыгы, социаль бердәмлеге һәм икътисади мөстәкыйльлеге өчен шартлар тудырачак, ислам цивилизациясен технологияләрнең дөнья күләмендә җаваплы үсешенең этәргечләреннән берсе итәчәк.

3 нче бүлек буенча нәтиҗәләр

Бу тикшеренүнең өченче бүлеге исламның әхлакый принципларының ясалма интеллект өлкәсендә теоретик рәвештә әйтелеп кенә калмыйча, гамәлдә дә ничек тормышка ашырыла алуын күрсәтте. ЯИ куллануның Ислам кодексы дини, хокукый һәм технологик өлешләрне берләштерүче тәртипле проект документы итеп тәкъдим ителде. Аның төзелеше технологияләрнең шәригать, матуриди гакыйдәсе һәм әхлакның төп нормаларына туры килүен тәэмин итүгә юнәлгән нигезләмәләрне үз эченә ала. Кодекс бүлекләре ЯИнең бөтен яшәү циклын — проектлау һәм сынаудан алып гамәлгә кертүгә һәм даими күзәтүгә кадәр — колачлый, бу аңа комплекслы җайга салу өчен нигез булып хезмәт итәргә мөмкинлек бирә.

Кодексны шәригать чат-боты мисалында сынап карау формалаштырылган нормаларның эшкә яраклылыгын һәм гамәлдә тормышка ашырыла алуын күрсәтте. Retrieval-Augmented Generation (RAG) архитектурасына нигезләнгән система дини җавапларның дөреслеге, шәригатькә туры килү, ачыклык һәм белгечләр катнашуы (human-in-the-loop) критерийлары буенча сыналды. Сынап карау мәгълүматлары дини ышанычлылыкның һәм кулланучылар ышанычының югары дәрәҗәсен күрсәтә, шулай ук тиешле сөзгечләр һәм күп дәрәҗәле тикшерү булганда ЯИне дини максатларда куллану мөмкинлеген раслый. Шулай итеп, шәригать чат-боты ЯИгә ислам алымының гамәлдә кулланыла алуына эмпирик дәлил булды.

Бүлекнең соңгы өлешендә Кодексны төрле тармакларга — мәгарифкә, ислам финансларына, сәламәтлек саклауга һәм дәүләт идарәсенә — киңәйтү һәм кертү юллары каралды. «Проекттан ук хәләллек» принцибы шәригать сөзгечләрен эшләү, эксперт шуралары булдыру, белгечләрне укыту һәм кире элемтә төзүне дә кертеп, техник һәм оештыру ягыннан берләштерү тәкъдимнәрендә гамәли чагылыш тапты. Шулай ук халыкара хезмәттәшлек һәм Кодексны төрле хокукый һәм мәдәни шартларга яраклаштыра ала торган төбәк ислам экспертизасы үзәкләрен булдыру кирәклеге ассызыкланды.

Шулай итеп, өченче бүлек ЯИ этикасының ислам моделен теоретик нияттән гамәли тормышка ашыруга кадәрге юлны тәмамлый. Ул исламның хокукый һәм әхлакый традициясенең иң яңа технологияләрне җайга салу өчен кирәкле ресурсларга ия булуын һәм үзенең норматив көчен югалтмыйча хәзерге технологик инфраструктурага уңышлы кертелә алуын күрсәтә. Бу нәтиҗәләр Кодексны алга таба институтлар дәрәҗәсендә гамәлгә кертү, аны куллануны киңәйтү һәм технологияләрнең ислам теологиясен фәнни һәм гамәли эшчәнлекнең яңа юнәлеше буларак үстерү өчен нигез сала.

ЙОМГАК

Хәзерге тиз технологик үсеш чорында ясалма интеллект (ЯИ) этикасы мәсьәләләре техник һәм хокукый бәхәсләр кысаларыннан чыгып, цивилизацион һәм дөньяга караш әһәмиятенә ия була. Бер яктан, ЯИ нәтиҗәлелекне, тормыш сыйфатын, белем һәм социаль хезмәтләрнең һәркемгә ачыклыгын арттыру өчен киң перспективалар ача. Икенче яктан — аны киң кертү яңа сынауларның бөтен спектрын тудыра: шәхси тормыш кагылгысызлыгына һәм алгоритмнар ачыклыгына янаулардан алып рухи һәм мәдәни какшау куркынычына кадәр. Ислам җәмгыятендә бу сынаулар, иманны, хокукны һәм әхлакны берләштерүче шәригатьнең комплекслы табигате аркасында, аеруча кискенләшә. Бу хезмәт технологик алгарыш белән Исламның мәңгелек кыйммәтләре арасында ярашлы тигезлек эзләүгә, шулай ук ЯИ өлкәсендә исламча җайга салуның комплекслы концепциясен формалаштыруга юнәлтелде.

Беренче бүлектә халыкара тәҗрибәдә булган ясалма интеллект этикасына хәзерге алымнарга системалы анализ үткәрелде. ЯИ этикасының үсеше — беренче фәлсәфи бәхәсләрдән һәм фәнни-фантастик сценарийлардан алып ЮНЕСКОның ясалма интеллект этикасы буенча тәкъдиме, IEEE Ethically Aligned Design башлангычы, Европа законнары (AI Act) һәм башка глобаль документлар кебек институциональ стандартлар формалашуга кадәр — каралды. Бу стандартларның күп яктан кешене үзәккә куюга, зарарны булдырмауга, гаделлеккә, ачыклыкка һәм хисаплылыкка — ислам карашына якын принципларга — басым ясавы ачыкланды. Әмма гамәлдәге дөньяви ЯИ этикасы кодексларының күпчелеге гуманистик нигезләргә корылуы һәм ислам цивилизациясенең дини, рухи һәм хокукый таләпләрен тулысынча колачламавы билгеләнде. Төрле өлкәләргә (медицина, финанслар, мәгариф, шәһәр идарәсе) «җаваплы ЯИ» кертүнең гамәли очракларын анализлау әхлак нормаларын нәтиҗәле берләштерү аларны җирле, шул исәптән дини үзенчәлекләргә яраклаштырганда гына мөмкин булуын күрсәтте.

Икенче бүлектә ясалма интеллектны җайга салу өчен әһәмиятле ислам нормаларын һәм принципларын дини һәм хокукый яктан сайлап алу башкарылды. Илебезнең фәнни әдәбиятында беренче тапкыр норматив юнәлешләрнең өч катламы системалы аерып чыгарылды: матуриди гакыйдәсе (иманның дини нигезләре), хәнәфи фикъһы (җайга салуның хокукый механизмнары) һәм әхлак (суфичылык традициясенең этикасы һәм фазыйләтләре). Һәр катламның ЯИ технологияләре өчен әһәмияте анализланды: тәүхид һәм технологияне илаһилаштырудан кисәтү, ирекле ихтыяр һәм шәхси җаваплылык, акыл белән танып белү, белемнәрнең эпистемологик дөреслеген тикшерү, гаделлек һәм чама, яхшылыкка өндәү һәм яманлыктан тыю принциплары билгеләнде. Хәнәфи фикъһының ният, төп рөхсәт ителү принцибы, зарарны бетерү, гаделлек, җаваплылык, зарурлык, кыенлыкта җиңеллек һәм күмәк бурыч кебек хокукый кагыйдәләре өйрәнелде. Әхлак принциплары (сабырлык, рәхмәтлелек, тәкъвалык, эчкерсезлек, тыйнаклык, гаделлек, әманәт һ.б.) ЯИ яшәү циклы катнашучылары өчен эчке этәргечләр һәм әхлакый нигез итеп тәкъдим ителде. ЯИ этикасының ислам һәм дөньяви стандартларына чагыштырма бәя бирелде, уртак өлкәләр дә, төп аермалар да ачыкланды: ислам этикасы Илаһи Вәхигә нигезләнә һәм иң югары максат итеп җәмәгать файдасына ирешүне генә түгел, Аллаһның ризалыгын саный.

Өченче бүлектә ЯИ куллануның Ислам кодексының проекты, төзелеше һәм гамәли сынап каравы тәкъдим ителде. Гакыйдә, шәригать һәм әхлак нормаларын хәзерге инженерлык тәҗрибәсе таләпләре белән берләштерүче Кодекс төзелеше концепциясе җентекләп ачылды. Retrieval-Augmented Generation (RAG) архитектурасында гамәлгә ашырылган шәригать чат-боты мисалында ислам әхлак нормаларын чын технологик системада техник яктан тормышка ашыру мөмкинлеге күрсәтелде. Дини дөреслек, ачыклык, эксперт контроле (human-in-the-loop) критерийлары буенча сынап карау үткәрелде, бу дини ЯИ хезмәтенең ышанычлылыгын һәм кулланучылар ышанычын тәэмин итәргә мөмкинлек бирде. Гамәли тормышка ашыру анализы нигезендә хәзерге шартларда ЯИгә ислам алымының принципта гамәлгә ашырыла алуы турында нәтиҗә ясалды. Моннан тыш, Кодексны төрле өлкәләргә: мәгарифкә, ислам финансларына, медицинага, дәүләт идарәсенә киңәйтү һәм кертү юллары билгеләнде. Махсус шәригать аудиты институтларын булдыру, хәрам эчтәлекне сөзү, белгечләрне укыту һәм ислам технологик экспертизасы үзәкләрен формалаштыру кирәклегенә аеруча игътибар бирелде.

Йомгак ясап, әлеге тикшеренү барышында куелган барлык бурычлар үтәлде дип әйтергә була: ЯИ куллануның халыкара һәм ислам нормалары ачыкланды һәм анализланды, тиешле шәригать принципларына дини һәм хокукый анализ үткәрелде, ЯИ куллануның Ислам кодексының төзелеше тәкъдим ителде һәм гамәлдә сыналды. Шулай итеп, хезмәт ислам традициясенең технологик модернизация сынауларына тиешле җавап бирү өчен барлык кирәкле ресурсларга ия булуын күрсәтеп, цифрлы чорда ислам этикасын үстерүнең фәнни һәм норматив нигезләрен формалаштыруга өлеш кертте.

Тикшеренү нәтиҗәләренең гамәли әһәмияте — милли программалар дәрәҗәсендә дә, аерым ислам оешмалары һәм коммерция проектлары кысаларында да кертелә ала торган, ЯИне исламча җайга салуның универсаль һәм яраклаша торган моделен эшләүдә. Беренче тапкыр сынап каралган «проекттан ук хәләллек» схемасы һәм ЯИ системалары архитектурасында шәригать стандартларын гамәлгә ашыруның оештыру-техник чаралары тәкъдим ителде. Шәригать чат-ботын гамәли сынап карау тәҗрибәсе хәзерге технологияләр нигезендә дини яктан дөрес хезмәтләр төзү мөмкинлеген раслады.

Ахырда ассызыкларга кирәк: ЯИ өчен ислам әхлак кодексын эшләү һәм гамәлгә кертү — сынау гына түгел, мөселман җәмгыяте өчен инженерлык фикеренең иң яхшы казанышларын Исламның мәңгелек рухи һәм әхлакый юнәлешләре белән берләштереп, технологик үсешнең яңа стандартларын формалаштыруда актив урын алу мөмкинлеге дә. Мондый алым яңалыклар белән дини традициянең ярашлы яшәвен тәэмин итә, алдагы фәнни тикшеренүләргә һәм технологияләрнең ислам теологиясен мөстәкыйль фән буларак институтлаштыруга юл ача.

Алдагы тикшеренүләрнең перспективалары ЯИ куллануның аерым өлкәләре өчен тармак кодексларын тирәнрәк эшләүдә, ЯИ продуктларын сертификатлау һәм шәригать аудиты модельләрен үстерүдә, ислам һәм техник фәннәр чигендәге белгечләр өчен белем бирү программаларын формалаштыруда, шулай ук шәригать нормалары һәм ясалма интеллектны җайга салу мәсьәләләре буенча ислам илләре арасындагы чикара хезмәттәшлекне өйрәнүдә күренә.

КУЛЛАНЫЛГАН ӘДӘБИЯТ ИСЕМЛЕГЕ

1. Кәлам Шәриф. Мәгънәләр тәрҗемәсе — Казан: «Хозур» нәшрият йорты — «Тынычлык», 2020. — 640 б.

• Матуриди А. М. әл Китаб әт-тәүхид / Әбү Мансур әл-Матуриди; [гарәпчәдән тәрҗемә: тарих фәннәре кандидаты Адыгамов Р. К.]. — Казан: Хозур, 2017. — 519 б.
• Матуриди А. М. әл Китаб әт-тәүхид / Әбү Мансур әл-Матуриди;  [Электрон ресурс]. URL: https://azan.kz/durus/dars/kitab-at-tauhid-abu-mansur-al-maturidi-125 (мөрәҗәгать көне: 18.05.2025).

• Википедия, ирекле энциклопедия, Робототехниканың өч законы / Википедия. [Электрон ресурс]. URL: https://ru.wikipedia.org/?curid=189535&oldid=143407241 (мөрәҗәгать көне: 16.02.2025).
• Википедия, ирекле энциклопедия, Кибернетика, яки хайванда һәм машинада идарә һәм элемтә / Википедия. [Электрон ресурс]. URL: https://ru.wikipedia.org/?curid=7626772&oldid=145166866 (мөрәҗәгать көне: 18.05.2025).
• Википедия, ирекле энциклопедия, Кытай бүлмәсе / Википедия. [Электрон ресурс]. URL: https://ru.wikipedia.org/?curid=141796&oldid=144502812 (мөрәҗәгать көне: 11.04.2025).
• Шагавиев Д.А. Ислам чыганакларын өйрәнү нигезләре: уку әсбабы / Д.А. Шагавиев. — Россия ислам институты, 2017. — 128 б.

• Future of Life Institute. Asilomar AI Principles, 2017. [Электрон ресурс]. URL: https://futureoflife.org/ai-principles/ (Мөрәҗәгать көне: 10.02.2025).
• OECD. OECD Principles on AI, 2019. [Электрон ресурс]. URL: https://www.oecd.org/going-digital/ai/principles/ (Мөрәҗәгать көне: 10.02.2025)

1. UNESCO. Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence, 2021. [Электрон ресурс]. URL: https://www.unesco.org/en/articles/recommendation-ethics-artificial-intelligence (Мөрәҗәгать көне: 10.02.2025).

1. IEEE. Ethically Aligned Design: A Vision for Prioritizing Human Well-being with Autonomous and Intelligent Systems, 2019. [Электрон ресурс]. URL: https://ieeexplore.ieee.org/document/8058187 (Мөрәҗәгать көне: 19.05.2025).

1. High-Level Expert Group on AI. Ethics Guidelines for Trustworthy AI. – European Commission, 2019. [Электрон ресурс]. URL: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/ethics-guidelines-trustworthy-ai (Мөрәҗәгать көне: 19.05.2025).
2. Trumpwhitehouse. Artificial Intelligence for the American People, 2019. [Электрон ресурс]. URL: https://trumpwhitehouse.archives.gov/ai/ (Мөрәҗәгать көне: 19.05.2025).

1. National Security Commission on Artificial Intelligence (NSCAI). Final Report. – Washington, 2021. [Электрон ресурс]. URL: https://reports.nscai.gov/final-report (Мөрәҗәгать көне: 19.05.2025).
2. China AI Development Report. Beijing Academy of Artificial Intelligence, 2018. [Электрон ресурс]. URL: https://www.scribd.com/document/442369539/China-AI-development-report-2018  (Мөрәҗәгать көне: 19.05.2025)..
3. UNESCO. Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence, 2021. [Электрон ресурс]. URL: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000380455 (Мөрәҗәгать көне: 12.02.2025).

1. European Commission. Proposal for a Regulation laying down harmonised rules on Artificial Intelligence (AI Act), 2021. [Электрон ресурс]. URL: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/proposal-regulation-laying-down-harmonised-rules-artificial-intelligence (Мөрәҗәгать көне: 20.05.2025).
2. OECD. OECD Principles on AI, 2019. [Электрон ресурс]. URL: https://www.oecd.org/going-digital/ai/principles/ (Мөрәҗәгать көне: 12.02.2025).
3. G20. G20 AI Principles, 2019. [Электрон ресурс]. URL:
   https://oecd.ai/en/wonk/documents/g20-ai-principles (Мөрәҗәгать көне: 12.02.2025).

• UAE Government. UAE Artificial Intelligence Strategy 2031. 2021. [Электрон ресурс]. URL: ai.gov.ae/wp-content/uploads/2021/07/UAE-National-Strategy-for-Artificial-Intelligence-2031.pdf (Мөрәҗәгать көне: 20.05.2025).

• KSA government, KSA AI Ethics Principles? 2023. [Электрон ресурс]. URL: https://sdaia.gov.sa/en/SDAIA/about/Documents/ai-principles.pdf (Мөрәҗәгать көне: 20.05.2025).
• IBM. Watson Health: Oncology Overview, 2020. [Электрон ресурс]. URL: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6656482 (Мөрәҗәгать көне: 20.05.2025).
• Wethaq Business Services. UAE [Электрон ресурс]. URL: https://www.wethaquae.com/company-overview (Мөрәҗәгать көне: 20.05.2025).
• MeeM Academia, Quran Tutor AI. [Электрон ресурс]. URL: https://meemacademia.com/ai-quran-studies/?utm_source=chatgpt.com (Мөрәҗәгать көне: 20.05.2025).
• Әт-Тахави, Әбү Җәгъфәр. Әт-Тахави гакыйдәсе. Гарәпчәдән тәрҗемә. Әхмәд Әбү Яхья әл-Хәнәфи искәрмәләре белән, М.: Даруль-Фикр, 2020. — 64 б.
• Imam Al-Ghazali, Mustasfa min ilm al-usul, 1987 [Электрон ресурс]. URL: https://archive.org/details/GAZALIMustasfaMinIlmUsulI (Мөрәҗәгать көне: 20.05.2025).
• Хәдисләр энциклопедиясе. [Электрон ресурс]. URL: https://hadis.uk (Мөрәҗәгать көне: 20.05.2025).

• Имам Яхья ибн Шәрәф ән-Нәвави, ИЗГЕЛӘР БАКЧАЛАРЫ [Электрон ресурс]. URL: https://azan.ru/upload/Сады%20праведных.pdf (Мөрәҗәгать көне: 20.05.2025).
•  islamicweb.net, Website.  [Электрон ресурс]. URL: https://www.islamweb.net (Мөрәҗәгать көне: 19.05.2025).
• Sunnah.com, Website.  [Электрон ресурс]. URL: https://sunnah.com (Мөрәҗәгать көне: 19.05.2025).

[1] Википедия, ирекле энциклопедия, Робототехниканың өч законы / Википедия. [Электрон ресурс]. URL: https://ru.wikipedia.org/?curid=189535&oldid=143407241 (мөрәҗәгать көне: 16.02.2025)

[2] Википедия, ирекле энциклопедия, Кибернетика, яки хайванда һәм машинада идарә һәм элемтә / Википедия. [Электрон ресурс]. URL: https://ru.wikipedia.org/?curid=7626772&oldid=145166866 (мөрәҗәгать көне: 18.05.2025).

[3] Википедия, ирекле энциклопедия, Кибернетика, яки хайванда һәм машинада идарә һәм элемтә / Википедия. [Электрон ресурс]. URL: https://ru.wikipedia.org/?curid=7626772&oldid=145166866 (мөрәҗәгать көне: 18.05.2025).

[4] Википедия, ирекле энциклопедия, Кытай бүлмәсе / Википедия. [Электрон ресурс]. URL: https://ru.wikipedia.org/?curid=141796&oldid=144502812 (мөрәҗәгать көне: 11.04.2025).

[5] Future of Life Institute. Asilomar AI Principles, 2017. [Электрон ресурс]. URL: https://futureoflife.org/ai-principles/ (Мөрәҗәгать көне: 10.02.2025).

[6] OECD. OECD Principles on AI, 2019. [Электрон ресурс]. URL: https://www.oecd.org/going-digital/ai/principles/ (Мөрәҗәгать көне: 10.02.2025).

[7] UNESCO. Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence, 2021. [Электрон ресурс]. URL: https://www.unesco.org/en/articles/recommendation-ethics-artificial-intelligence (Мөрәҗәгать көне: 10.02.2025).

[8] IEEE. Ethically Aligned Design: A Vision for Prioritizing Human Well-being with Autonomous and Intelligent Systems, 2019. [Электрон ресурс]. URL: https://ieeexplore.ieee.org/document/8058187 (Мөрәҗәгать көне: 19.05.2025).

[9] High-Level Expert Group on AI. Ethics Guidelines for Trustworthy AI. – European Commission, 2019. [Электрон ресурс]. URL: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/ethics-guidelines-trustworthy-ai һәм file:///G:/Users/Downloads/ai_hleg_ethics_guidelines_for_trustworthy_ai-en_87F84A41-A6E8-F38C-BFF661481B40077B_60419.pdf (Мөрәҗәгать көне: 19.05.2025).

[10] National Security Commission on Artificial Intelligence (NSCAI). Final Report. – Washington, 2021. [Электрон ресурс]. URL: https://reports.nscai.gov/final-report

[11] China AI Development Report. Beijing Academy of Artificial Intelligence, 2018. [Электрон ресурс]. URL: https://www.scribd.com/document/442369539/China-AI-development-report-2018.

[12] High-Level Expert Group on AI. Ethics Guidelines for Trustworthy AI. – European Commission, 2019. [Электрон ресурс]. URL: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/ethics-guidelines-trustworthy-ai һәм file:///G:/Users/Downloads/ai_hleg_ethics_guidelines_for_trustworthy_ai-en_87F84A41-A6E8-F38C-BFF661481B40077B_60419.pdf (Мөрәҗәгать көне: 19.05.2025).

[13] Campaign to Stop Killer Robots — кеше контролендә булмаган тулысынча автоном коралны тыюны яклаучы халыкара коалиция. Ислам күзлегеннән, мондый башлангыч гомерне саклау (ḥifẓ al-nafs) һәм золымны (гаделсезлекне) булдырмау кебек шәригать максатларын яклый.

[14] UNESCO. Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence, 2021. [Электрон ресурс]. URL: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000380455 (Мөрәҗәгать көне: 12.02.2025).

[15] IEEE. Ethically Aligned Design: A Vision for Prioritizing Human Well-being with Autonomous and Intelligent Systems, 2019. [Электрон ресурс]. URL: https://ieeexplore.ieee.org/document/8058187 (Мөрәҗәгать көне: 19.05.2025).

[16] Accountability-by-design — барлык катнашучыларның гамәлләрен күзәтергә һәм бәяләргә мөмкинлек бирә торган хисаплылык механизмнары баштан ук кертелгән ЯИ системаларын проектлау принцибы. Ислам хокукында ул мәсъүлият (مسؤولية) — теләсә нинди гамәл, шул исәптән цифрлы процесслар өчен алдан билгеләнгән җаваплылык концепциясенә туры килә.

[17] Privacy by Design — системаларны эшләүдә шәхси мәгълүматны яклау баштан ук һәм яшәү циклының барлык этапларында нигезгә салына торган алым.

[18] High-Level Expert Group on AI. Ethics Guidelines for Trustworthy AI. – European Commission, 2019. [Электрон ресурс]. URL: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/ethics-guidelines-trustworthy-ai (Мөрәҗәгать көне: 19.05.2025).

[19] European Commission. Proposal for a Regulation laying down harmonised rules on Artificial Intelligence (AI Act). (2021) [Электрон ресурс]. URL: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/proposal-regulation-laying-down-harmonised-rules-artificial-intelligence

[20] Risk-based approach — карарлар мөмкин булган куркынычларның ихтималын һәм җитдилеген бәяләү нигезендә кабул ителә торган идарә ысулы. Ислам хокукында ул дәръ әл-мәфәсид (зарарны булдырмау) һәм сәдд әз-зәраиʿ (явызлыкка юлларны ябу) принциплары белән бәйләнеп, ЯИ кулланганда саклыкны тәэмин итә.

[21] OECD. OECD Principles on AI, 2019. [Электрон ресурс]. URL: https://www.oecd.org/going-digital/ai/principles/ (Мөрәҗәгать көне: 12.02.2025).

[22] G20. G20 AI Principles, 2019. [Электрон ресурс]. URL:

https://oecd.ai/en/wonk/documents/g20-ai-principles (Мөрәҗәгать көне: 12.02.2025).

[23] Trumpwhitehouse. Artificial Intelligence for the American People, 2019. [Электрон ресурс]. URL: https://trumpwhitehouse.archives.gov/ai/ (Мөрәҗәгать көне: 19.05.2025).

[24] China AI Development Report. Beijing Academy of Artificial Intelligence, 2018. [Электрон ресурс]. URL: https://www.scribd.com/document/442369539/China-AI-development-report-2018. (Мөрәҗәгать көне: 19.05.2025).

[25] UAE Government. UAE Artificial Intelligence Strategy 2031. 2021. [Электрон ресурс]. URL: ai.gov.ae/wp-content/uploads/2021/07/UAE-National-Strategy-for-Artificial-Intelligence-2031.pdf (Мөрәҗәгать көне: 20.05.2025).

[26] Кәлам Шәриф. Мәгънәләр тәрҗемәсе — Казан: «Хозур» нәшрият йорты — «Тынычлык», 2020. — Б. 516.

[27] KSA government, KSA AI Ethics Principles? 2023. [Электрон ресурс]. URL: https://sdaia.gov.sa/en/SDAIA/about/Documents/ai-principles.pdf (Мөрәҗәгать көне: 20.05.2025).

[28] UAE Government. UAE Artificial Intelligence Strategy 2031. 2021. [Электрон ресурс]. URL: ai.gov.ae/wp-content/uploads/2021/07/UAE-National-Strategy-for-Artificial-Intelligence-2031.pdf (Мөрәҗәгать көне: 20.05.2025).

[29] IBM. Watson Health: Oncology Overview, 2020. [Электрон ресурс]. URL: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6656482 (Мөрәҗәгать көне: 20.05.2025).

[30] Wethaq Business Services. UAE [Электрон ресурс]. URL: https://www.wethaquae.com/company-overview (Мөрәҗәгать көне: 20.05.2025).

[31] https://meemacademia.com/ai-quran-studies

[32] https://www.neom.com/en-us

[33] Кәлам Шәриф. Мәгънәләр тәрҗемәсе — Казан: «Хозур» нәшрият йорты — «Тынычлык», 2020. — Б. 515-516.

[34] Матуриди А. М. әл Китаб әт-тәүхид / Әбү Мансур әл-Матуриди;  [Электрон ресурс]. URL: https://azan.kz/durus/dars/kitab-at-tauhid-abu-mansur-al-maturidi-125 (мөрәҗәгать көне: 18.05.2025).

[35] Human dignity — һәр кешенең Аллаһы Тәгалә мәхлугы булуына нигезләнгән аерылгысыз абруе. Ислам контекстында ул кешенең илаһи хөрмәтләнүен (تكريم الإنسان) белдерә һәм аның иреген, акылын, әхлакый җаваплылыгын, шул исәптән ЯИне эшләгәндә һәм кулланганда да, хөрмәт итүне таләп итә.

[36] Кара тартма (black box) — керү һәм чыгу мәгълүматлары билгеле булса да, эчке процессларын күзәтү яки аңлату мөмкин булмаган модель яки система. ЯИ контекстында термин алгоритмнарның ачык булмавын күрсәтә; бу карарларның этика һәм шәригать күзлегеннән нигезлелеген бәяләүне кыенлаштыра.

[37] Oversight — билгеләнгән нормаларга туры килүне тәэмин итү максатында эшчәнлекне яки системаны күзәтү, контрольдә тоту һәм бәяләү процессы. ЯИ өлкәсендә oversight технологияләрне проектлау, гамәлгә кертү һәм куллану өстеннән шәригать һәм әхлак күзәтүе булуын күздә тота.

[38] Loop — билгеле шарт үтәлгәнче башкарылып торган гамәлләр яки процессларның кабатлана торган эзлеклелеге. ЯИ контекстында loop өйрәтү, кире элемтә яки кабатлау циклларын белдерә ала; хаталардан һәм әхлакый тайпылышлардан саклану өчен алар контроль таләп итә.

[39] Human-in-the-loop — ЯИ системаларын эшләүдә кешенең, машина гамәлләрен контрольдә тотып яки раслап, карар кабул итүдә катнашуы алымы. Мондый алым әхлакый һәм шәригать нормаларын үтәүне тәэмин итә, автоматлаштырылган хаталарны һәм гаделсез нәтиҗәләрне булдырмаска мөмкинлек бирә.

[40] Accountability — үз гамәлләрең, карарларың һәм аларның нәтиҗәләре өчен җавап тоту бурычы. ЯИ контекстында бу технологияләрне эшләүчеләрнең, операторларның һәм кулланучыларның кем булуы билгеле һәм алар этика күзлегеннән дә, шәригать күрсәтмәләре ягыннан да хисап тотарга тиеш булуын аңлата.

[41] Human oversight — кешенең ЯИ системалары эшен, катнашу, төзәтү яки туктату хокукы белән, өзлексез күзәтүе. Ул технологик чишелешләрнең әхлакый, хокукый һәм шәригать нормаларына туры килүен тәэмин итү өчен кирәк.

[42] Кәлам Шәриф. Мәгънәләр тәрҗемәсе — Казан: «Хозур» нәшрият йорты — «Тынычлык», 2020. — Б.515.

[43] Кәлам Шәриф. Мәгънәләр тәрҗемәсе — Казан: «Хозур» нәшрият йорты — «Тынычлык», 2020. — Б.48.

[44] Fairness — барлык субъектларга тигез һәм берьяксыз мөнәсәбәтне аңлатучы гаделлек принцибы. ЯИгә карата fairness алгоритмнарның дискриминациясез эшләвен һәм барлык кагылган якларның хокукларын әхлакый, шәригать стандартлары буенча исәпкә алуны таләп итә.

[45] Do good — файда китерергә һәм зарарны булдырмаска актив омтылырга этәрүче әхлакый принцип. Ислам контекстында ул ЯИне җәмгыять файдасына, гаделлекне ныгыту һәм гомуми иминлеккә булышу (مصلحة) өчен куллану бурычын чагылдыра.

[46] Non-maleficence — зарар китерүнең рөхсәт ителмәве принцибы; ул зыян китерә ала торган гамәлләрдән тыелырга куша. Ислам этикасында ул «لا ضَرَرَ وَلا ضِرَارَ» («зарар да, үзара зарар китерү дә юк») кагыйдәсе белән бәйле һәм ЯИгә кеше, җәмгыять өчен теләсә нинди тискәре нәтиҗәләрне булдырмау таләбе буларак кулланыла.

[47] Transparency — ЯИ системаларының эше, шул исәптән алгоритмнар, мәгълүмат һәм карар кабул итү логикасы турында мәгълүматның ачык һәм һәркемгә мөмкин булуы. Ислам этикасы күзлегеннән ачыклык ышаныч, гаделлек һәм явыз нияттә файдалануны булдырмау өчен, аеруча технологияләр җәмгыятькә йогынты ясаганда, кирәк.

[48] Explainability — ЯИ системасының үз карарларына һәм гамәлләренә аңлаешлы, нигезле аңлатмалар бирә алу сәләте. Ислам контекстында explainability гаделлекне һәм хисаплылыкны тәэмин итү өчен, аеруча кеше хокукларына һәм абруена кагылышлы карарлар чыгарганда, мөһим.

[49] Хәдисләр энциклопедиясе. [Электрон ресурс]. URL: https://hadis.uk/sady-pravednyx-imama-an-navavi-xadis-55/29029 (Мөрәҗәгать көне: 20.05.2025).

[50] Stress-tests — ЯИ системаларын аларның чыдамлыгын, ышанычлылыгын һәм иминлеген бәяләү өчен кискен яки гадәти булмаган шартларда сынау. Шәригать күзлегеннән мондый тикшерүләр мөмкин булган зарарны (ضرر) булдырмау һәм җаваплы өлкәләрдә технологияләрне куллануның рөхсәт ителүен тәэмин итү өчен мәҗбүри.

[51] Precautionary principle — саклык принцибы; аның буенча җитди яки кире кайтарып булмаслык зарар китерү куркынычы булганда, тулы фәнни ачыклык булмаса да, технологияне гамәлгә кертүдән тыелырга кирәк. Ислам хокукында ул سدّ الذرائع (явызлыкка юлларны ябу) принцибына туры килә һәм ЯИгә шәригать нормаларының мөмкин булган бозылуларын булдырмау өчен кулланыла.

[52] Fail-safe — система өзеклек очрагында, зарар куркынычын мөмкин кадәр киметеп, имин халәткә күчә торган итеп проектлана торган техник принцип. Ислам контекстында fail-safe, ЯИнең maqāṣid ash-sharīʿa буенча ышанычлылыгын тәэмин итеп, гомерне, малны һәм җәмәгать файдасын саклау бурычын яклый.

[53] Sunnah.com, Website.  [Электрон ресурс]. URL: https://sunnah.com/tirmidhi:2517 (Мөрәҗәгать көне: 19.05.2025).

[54] Due diligence — куркынычларны ачыклау һәм норматив таләпләргә туры килүне тәэмин итү өчен технологияне эшләүнең һәм куллануның барлык якларын комплекслы алдан тикшерү. Ислам күзлегеннән бу әманәт (ышанычлылык) һәм ихтият (саклык) таләпләренә туры килә, аеруча ЯИ кешеләрнең хокукларына һәм мәнфәгатьләренә кагыла торган өлкәләрдә кулланылганда.

[55] Хәдисләр энциклопедиясе. [Электрон ресурс]. URL: https://hadis.uk/saxix-al-buxari-xadis-1/31433 (Мөрәҗәгать көне: 20.05.2025).

[56] Evidence-based — тикшерелгән мәгълүматка һәм ышанычлы чыганакларга нигезләнгән. ЯИдә ул эмпирик дәлилләр нигезендә карар кабул итүне аңлата, бу исламның ачыклык (бәййинә) һәм шикләрне бетерү таләбенә туры килә.

[57] Non-maleficence — зарар китермәү бурычы. Ислам хокукында «لا ضرر ولا ضرار» (зарар да, үзара зарар китерү дә юк) принцибына туры килә.

[58] Ригоризм — йомшартучы шартларны исәпкә алмыйча, нормаларны һәм тыюларны мөмкин кадәр катгый һәм сүзгә-сүз үтәүгә омтылыш. Ислам хокукында артык ригоризм, әгәр ул кыенлыкка китерсә, хупланмый.

[59] Mens rea — «гаепле ният»не яки гамәлнең хокукка каршы булуын аңлы рәвештә төшенүне белдерүче юридик термин. Ислам хокукында охшаш төшенчә — ният (نية), һәм ниятнең булуы — җаваплылык барлыкка килүнең төп шарты.

[60] Just culture — гаделлекне һәм җаваплылыкны тәэмин итеп, нигезсез җәзадан курыкмыйча хаталарны ачык тану хуплана торган оештыру мохите. Ислам этикасында бу гаделлек һәм мөхасәбә (үзара әхлакый хисап) принципларына туры килә.

[61] Кәлам Шәриф. Мәгънәләр тәрҗемәсе — Казан: «Хозур» нәшрият йорты — «Тынычлык», 2020. — Б. 276.

[62] Fairness — барлык катнашучыларга гадел һәм берьяксыз мөнәсәбәт. Исламда бу гаделлек (العَدلُ) принцибына туры килә һәм ЯИ карарларында золымга (изүгә) юл куймауны таләп итә.

[63] Deepfake — чын йөзләрне яки тавышларны охшату өчен ЯИ ярдәмендә тудырылган синтетик медиа эчтәлек (видео, аудио, сурәт). Ислам этикасында deepfake алдау (تَغْرِير) рәвеше буларак каралырга мөмкин һәм зыян, ялган яки яманлау максатларында кулланылса, тыела.

[64] Equity — шәхси аермаларны һәм ихтыяҗларны исәпкә алып, мөмкинлекләрнең чын тигезлегенә ирешүгә юнәлгән гаделлек принцибы. Ислам контекстында ул ʿadl (عدل) төшенчәсенә туры килә, системалы гаделсезлекне бетерүгә һәм мәхрүмнәргә ярдәм итүгә басым ясый.

[65] Continuous monitoring — өзеклекләрне, куркынычларны һәм туры килмәүләрне вакытында ачыклау өчен ЯИ системаларының эшен даими күзәтү. Ислам этикасында бу җаваплылыкны тәэмин итү һәм зарарны булдырмау өчен кирәкле күзәтү принцибын чагылдыра.

[66] Sunnah.com, Website.  [Электрон ресурс]. URL: https://sunnah.com/bukhari%3A2051 (Мөрәҗәгать көне: 19.05.2025).

[67] Better safe than sorry — билгесезлек булганда да саклыкка һәм куркынычларны булдырмауга чакыручы принцип. Ислам хокукында улالاحتياط  (ихтият) — шикләр булганда иминрәк вариантны өстен күрү кагыйдәсенә туры килә.

[68] Agile-дәүләт — сыгылмалылыкка, тиз яраклашуга, эзлекле кабатлап камилләштерелә торган карарларга һәм җәмгыять белән даими кире элемтәгә нигезләнгән идарә моделе. Ислам контекстында мондый модель шәригатьнең маслаха (مصلحة) — җәмәгать файдасының өстенлеге һәм үзгәрүче шартларга тиз җавап бирү принцибы белән яраша ала.

[69] Do no harm — зарар китерә ала торган теләсә нинди гамәлләрдән сакланырга кушучы әхлакый принцип. Исламда ул «لا ضَرَرَ وَلا ضِرَارَ» — «зарар китермә һәм үзара зарар салма» хәдисенә туры килә.

[70] Digital well-being — кешенең цифрлы технологияләр белән тигезлекле, имин һәм аңлы аралашу халәте. Ислам контекстында акылны һәм җанны зарарлы йогынтыдан, бәйлелектән һәм контрольне югалтудан саклауга туры килә.

[71] Privacy — кешенең шәхси тормышының, мәгълүматларының һәм аралашуының кагылгысызлыгына хокукы. Исламда шәхси өлкәне саклау мәҗбүри (حرمة), һәм рөхсәтсез керү катгый тыелган, бу цифрлы мохиттә мәгълүматны яклауны таләп итә.

[72] Mental health — кешегә эшләргә һәм аңлы карарлар кабул итәргә мөмкинлек бирүче психик һәм хисси иминлек халәте. Ислам хокукында һәм этикасында акылны саклау (ḥifẓ al-ʿaql) шәригатьнең югары максатларының берсе (мәкасыйд әш-шәрига) булып тора.

[73] Accountability — үз гамәлләрең һәм аларның нәтиҗәләре өчен җавап бирү бурычы. Исламда бу мәсъүлият (مَسْؤُولِيَّة) төшенчәсенә туры килә; ул гамәлләр өчен дөньядагы җаваплылыкны да, Аллаһ алдындагы җаваплылыкны да колачлый.

[74] Парсинг ясау — тәртипкә салынмаган мәгълүматтан (текст, HTML, журналлар һ.б.) структураланган мәгълүмат алуны аңлата. Программалаштыруда парсинг мәгълүматны автоматик эшкәртү һәм анализлау өчен кулланыла.

[75] Bias — мәгълүматта яки алгоритмнарда гаделсез, берьяклы нәтиҗәләргә китерүче системалы тайпылыш. Ислам контекстында bias гаделлек принцибын боза һәм ЯИнең әхлакка туры китереп кулланылуын тәэмин итү өчен бетерелергә тиеш.

[76] Data governance — мәгълүмат белән идарә итүнең: аның сыйфатын, иминлеген, аңа керүне һәм җаваплылыкны җайга салуның сәясәтләр, тәртипләр һәм стандартлар системасы. Ислам контекстында ул мәгълүмат белән эш итүдә ышанычлылык, намусны саклау һәм җаваплылык принципларына булыша.

[77] Кәлам Шәриф. Мәгънәләр тәрҗемәсе — Казан: «Хозур» нәшрият йорты — «Тынычлык», 2020. — Б. 105

[78] ЯИ ярдәмендә туры китерү — бирелгән критерийлар нигезендә объектларны (кешеләрне, хезмәтләрне, товарларны һ.б.) автоматик чагыштыру һәм сайлау өчен ясалма интеллект алгоритмнарын куллану. Ислам контекстында ул гаделлек, ачыклык сакланганда һәм дискриминациягә юл куелмаганда рөхсәт ителә.

[79] AI transparency & explainability — алгоритмнарның ачыклыгы һәм ЯИнең үз карарларын аңлаешлы итеп аңлата алуы принциплары. Ислам этикасында алар гаделлекне, җаваплылыкны (мәсъүлият) тәэмин итү һәм золымны (гаделсезлекне) булдырмау өчен кирәк.

[80] Meaningful Human Control — кешенең ЯИ системалары белән идарә итүдә, аеруча бик мөһим карарларда, хәлиткеч рольне саклавын белдерүче концепция.

[81] Algorithms should not play God — алгоритмнарга абсолют яки илаһи хакимлеккә тиң көч бирүнең рөхсәт ителмәвен ассызыклаучы әхлакый-хокукый принцип. Ислам контекстында бу тәшбиһ (охшату) һәм ширек (илаһи функцияләрне үзләштерү) катгый тыелуын белдерә, абсолют белемгә һәм хакимлеккә Аллаһ кына ия булуын раслый.

[82] Кәлам Шәриф. Мәгънәләр тәрҗемәсе — Казан: «Хозур» нәшрият йорты — «Тынычлык», 2020. — Б. 41

[83] UI/UX (User Interface / User Experience) — цифрлы продуктлар белән аралашуның уңайлылыгына, һәркем өчен ачыклыгына һәм нәтиҗәлелегенә юнәлгән кулланучы интерфейсын (UI) һәм кулланучы тәҗрибәсен (UX) проектлау өлкәләре.

[84] One-size-fits-all — бер чишелеш яки система шәхси аермаларны исәпкә алмыйча барысына да кулланыла торган алым. Ислам этикасында мондый алым проблемалы булырга мөмкин, чөнки ул гаделлек принцибын боза; бу принцип һәр кешенең контекстын, шартларын һәм ихтыяҗларын исәпкә алуны таләп итә.

[85] Algorithmic bias — бозылган мәгълүмат, ялгыш логика яки дөрес булмаган өйрәтү аркасында алгоритмнар эшендә барлыкка килгән һәм гаделсез нәтиҗәләргә китергән берьяклылык. Ислам хокукында бу гаделлек (عدل) — мәҗбүри гаделлек принцибын боза һәм куллану рөхсәт ителсен өчен мондый бозуларны бетерүне таләп итә.

[86] Fact-checking — мәгълүматны таратыр яки кулланыр алдыннан аның ышанычлылыгын тикшерү процессы. Ислам традициясендә ул түбәндәге аять белән бәйле: فَتَبَيَّنُوا («ачыклагыз»; 49:6 сүрәсе), бу золымнан (гаделсезлектән) саклану өчен мәгълүматның дөреслегенә инану бурычын ассызыклый.

[87] Accuracy of religious content — дини мәгълүматның төгәллеге һәм ышанычлы чыганакларга: Коръәнгә, Сөннәткә һәм танылган галимнәр фикерләренә туры килүе. Исламда бу гаять мөһим, чөнки дини эчтәлекне бозып күрсәтү авыр гөнаһ санала һәм белемгә (гыйлемгә) ышанычны боза.

[88] Кәлам Шәриф. Мәгънәләр тәрҗемәсе — Казан: «Хозур» нәшрият йорты — «Тынычлык», 2020. — Б.105

[89] Таләпләргә туры килүне тәэмин итү — оешма эшчәнлегенең билгеле нормаларга туры килүен тәэмин итүче эчке контроль системасы. Технологияләрнең шәригатькә туры килүен тәэмин итү — ЯИ куллануның ислам хокукый һәм әхлакый таләпләренә туры килүен күзәтүче махсус функция.

[90] Auditability — ЯИ системасын тышкы яки эчке аудиторлар тарафыннан, шул исәптән карарларны, мәгълүмат чыганакларын һәм эш логикасын теркәп, тикшереп һәм күзәтеп була алу сәләте.

[91] ЯИне сертификатлау — ЯИ технологиясенең билгеләнгән стандартларга, шул исәптән шәригать, әхлакый һәм техник нормаларга туры килүен бәяләү һәм аннары рөхсәт яки хуплау бирүнең рәсми тәртибе.

[92] Интерфейс — кертү, чыгару һәм идарәне тәэмин итүче кеше белән цифрлы система арасындагы аралашу ноктасы. ЯИ контекстында ул интуитив, әхлаклы булырга һәм шәригать нормаларын, аеруча сизгер яки дини эчтәлек күрсәткәндә, исәпкә алырга тиеш.

[93] Bias — мәгълүматта яки алгоритмнарда гаделсез, берьяклы нәтиҗәләргә китерүче системалы тайпылыш. Ислам контекстында bias гаделлек принцибын боза һәм ЯИнең әхлакка туры китереп кулланылуын тәэмин итү өчен бетерелергә тиеш.

[94] Программа хатасы — программаның яки системаның дөрес эшләмәвенә китергән хата яки өзеклек. ЯИ контекстында программа хаталары әхлакый һәм шәригать нормалары бозылуга китерергә мөмкин, шуңа күрә аларны вакытында ачыклау һәм бетерү — әманәт (ышанычлылык) принцибыннан чыккан бурыч.

[95] QA (Quality Assurance) — ЯИне эшләү һәм куллануның барлык этапларын планлаштыруны, контрольдә тотуны, сынауны һәм яхшыртуны үз эченә алган сыйфат тәэмин итүнең системалы процессы.

[96] 152-ФЗ — Россия Федерациясенең гражданнарның шәхси мәгълүматларын эшкәртүне, саклауны һәм яклауны җайга салучы «Шәхси мәгълүматлар турында» Федераль законы. ЯИ контекстында закон ЯИ системаларын эшләүчеләрнең һәм операторларның мәгълүмат иминлегенең катгый кагыйдәләрен үтәвен, шәхси мәгълүматның конфиденциальлеген һәм якланганлыгын тәэмин итүен, шулай ук мәгълүмат субъектларының үз мәгълүматларына керү, аларны төзәтү һәм бетерү хокукларын хөрмәт итүен таләп итә.

[97] IEEE. Ethically Aligned Design: A Vision for Prioritizing Human Well-being with Autonomous and Intelligent Systems, 2019. [Электрон ресурс]. URL: https://ieeexplore.ieee.org (Мөрәҗәгать көне: 19.05.2025).

[98] aiogram — Telegram өчен асинхрон алымны (asyncio) кулланып ботлар эшләүгә билгеләнгән Python китапханәсе; ул югары җитештерүчәнлекне һәм Telegram APIның соңгы мөмкинлекләрен куллануны тәэмин итә.

[99] Retrieval-Augmented Generation (RAG) — ЯИ модельләре текст тудыруны яхшырту өчен тышкы мәгълүмат базаларын яки мәгълүмат чыганакларын куллана торган ысул; ул тиешле мәгълүматны эзләүне һәм аны җавап тудыру процессына кертүне берләштерә.

[100] FAISS (Facebook AI Similarity Search) — зур күләмле мәгълүматны эшкәртү өчен оптимальләштерелгән, векторлы мәгълүмат базаларында нәтиҗәле эзләү китапханәсе. ЯИ контекстында ул зур мәгълүмат җыелмаларында охшаш элементларны тиз табу өчен, мәсәлән, мәгълүмат чыгару яки машина өйрәнүе бурычларында кулланыла.

[101] Human-in-the-loop — ЯИне эшләүдә кеше системаны өйрәтү яки карар кабул итү процессында актив катнаша торган алым, мәсәлән, модельләрнең сыйфатын яхшырту, нәтиҗәләрне тикшерү яки хаталарны төзәтү өчен.

[102] Decision Support Systems (DSS) — мәгълүмат, модельләр һәм алгоритмнар анализы нигезендә кешегә нигезле карар кабул итүдә ярдәм өчен билгеләнгән мәгълүмат системалары. Ислам контекстында DSS гаделлекне яклаганда, шәригатьне бозмаганда һәм кешенең ихтыярлы, җаваплы карарын алыштырмаганда рөхсәт ителә.

[103] Digital well-being — стрессны, бәйлелекне һәм артык йөкләнешне киметүче, кешенең цифрлы технологияләр белән ярашлы, имин һәм аңлы аралашу халәте. Ислам контекстында ул акылны (ḥifẓ al-ʿaql) һәм әхлакый тигезлекне саклау белән бәйле, бу шәригать максатларының бер өлеше булып тора.

[104] Traceability — системадагы килеп чыгышны, үзгәрешләрне һәм гамәлләрне, шул исәптән мәгълүмат чыганакларын һәм карар кабул итүне күзәтү сәләте. Ислам хокукында бу мөхасәбә (محاسبة — хисаплылык) принцибы белән бәйле, ЯИ куллануда ачыклык, ышаныч һәм хисап бирүне тәэмин итә.

[105] Islamic smart city services — шәригать нормаларын, әхлакый кыйммәтләрне һәм мөселман җәмгыятенең ихтыяҗларын исәпкә алып эшләнгән цифрлы һәм автоматлаштырылган шәһәр чишелешләре. Алар хәләл финтех хезмәтләрен, шәригатькә туры килә торган иминлек алгоритмнарын, әхлаклы ЯИ интерфейсларын, гыйбадәт һәм социаль иминлек өчен цифрлы платформаларны үз эченә ала, шәһәр мохитендә мәкасыйд әш-шәриганы (шәригатьнең югары максатларын) яклый.

[106] Хаб — төрле өлкә белгечләре бергә эшли, тәҗрибә уртаклаша, хезмәттәшлек итә һәм уртак бурычларны хәл итә ала торган үзәк яки платформа. Бу контекстта «хаб» ЯИ куллану Кодексын яраклаштыру һәм эшләү өчен ислам, технологияләр һәм хокук өлкәсендәге белемнәрне, күнекмәләрне берләштерүгә булышучы оештыру киңлеген аңлата.