Кодекс ЯИнең الشَّرِيعَةُ (шәригать) кысаларыннан чыкмыйча җәмгыятькә хезмәт итүе өчен кирәк. Ул кешеләрнең рольләрен һәм ЯИ системаларының барлык яшәү этапларында حُدُودٌ (чикләрне) аңлата. Түбәндә — 1 нче «Гомуми нигезләмәләр» бүлеген ничек аңларга һәм гамәлдә кулланырга.

  • Кодекс технологияләрне ислам нормаларына һәм кыйммәтләренә буйсындыра.
  • Куллану өлкәсе: гражданлык сценарийлары — чат-ботлардан алып финтехка кадәр.
  • Катнашучылар билгеләнгән: эшләүчеләр, берләштерүчеләр, кулланучылар, дини белгечләр.
  • Кушылу ирекле, ләкин җаваплылык һәрвакыт кешедә.

1) Нәрсәне тикшерәбез һәм ул кайда гамәлдә

Норманың формулировкасы (1 нче бүлекнең бәйле пунктлары).
1 нче бүлеккә максат һәм бурычлар, нигез һәм куллану өлкәсе, сүзлек, шулай ук иреклелек һәм тану турында нигезләмәләр керә. Төп идея: алгарыш ислам нормалары һәм кыйммәтләре белән ярашканда гына рөхсәт ителә.

Куллану өлкәсе.
Нормалар барлык гражданлык ЯИ чишелешләренә кагыла: чат-ботлар, тәкъдим итү системалары, LLM (зур тел моделе) һәм аларның интерфейслары, ислам банк эше, мәгариф, телемедицина, генератив мультимодельләр. Җәмәгатьчелеккә ачык һәм тикшеренү проектлары мәгълүмат җыя башлаганнан ук таләпләргә буйсына.

2) Гамәлдә ничек аңларга: процесслар, күрсәткечләр, контроль

Процесслар (мәҗбүри минимум)

  • Шәригать (الشَّرِيعَةُ) сөзгече кертелергә тиеш иртә этапта: мәгълүмат чыганакларының һәм функцияләрнең рөхсәт ителүен тикшерү исемлеге төзелергә; хәрам эчтәлекне сөзү планы әзерләнергә тиеш.
  • Рольләр һәм катнашучылар: шәригатькә туры килү өчен җаваплы кеше билгеләнергә һәм дини белгечләр (мөфтиләр/шура) белән элемтә ноктасы ачыкланырга тиеш.
  • Ачыклык һәм غَرَر (билгесезлек) булмау: карарлар/версияләр журналлары алып барылырга, ә модельнең чикләүләре аңлаешлы телдә бастырылырга тиеш.

Туры килү күрсәткечләре (мисаллар)

  • Dataset Halal Score: хәрамга/ышанычсызлыкка тикшерү үткән чыганаклар өлеше (максат — 100%).
  • Risk‑Register SLA: дини әһәмиятле кимчелекне ачыклаудан алып теркәүгә/бетерүгә кадәр вакыт (кискеннәре өчен ≤ 7 көн).
  • User Transparency Rate: куллана башлар алдыннан кыскача «бу ничек эшли» аңлатмасын укыган кулланучылар проценты (≥ 80%).

Контроль

  • Эчке аудит кварталга бер тапкыр + тышкы шәригать экспертизасы төп чыгарылышлар буенча.
  • Ашыгыч кире кайтару тәртибе хәрам функция яки ялгыш юлга этәрүче дини җавап ачыкланганда.

3) Дөрес куллану мисаллары (һәм бәхәсле очраклар)

Дөрес

  • Фикъһ буенча белем бирүче чат-бот:
    1. тикшерелгән чыганакларга сылтый,
    2. فَتْوَى (фәтва) бирмәвен искәртә,
    3. катлаулы мәсьәләләр буенча имам белән элемтәгә керергә тәкъдим итә.
  • Килешүнең «хәләллеген тикшерү» финтех виджеты кеше карарын алыштырмыйча куркыныч өлкәләрне генә күрсәтә һәм тәкъдимнәр журналын алып бара.

Бәхәсле

  • Гыйбадәт буенча «көн киңәше» генераторы, экспертизасыз катгый нормалар чыгара — ислам галимен алыштыру куркынычы.
  • Аңлаешлы ризалыктан башка шәхси мәгълүматны агрессив җыючы реклама таргетингы — билгесезлек һәм шәхси тормыш кагылгысызлыгын бозу ихтималы;

4) Гадәти хаталар һәм алардан саклану юллары

  • Кеше урынына «автоном ЯИ» кую. Дини әһәмиятле карарлар кабул итү кешедә калырга тиеш; ЯИ — ярдәмче генә. Бу техник биремдә чагылырга тиеш.
  • Аңлашылмаган терминнар. Кодексның сүзлеге кулланылырга тиеш: «ЯИС», «ЯИ катнашучылары», «ислам контексты»; документларда эш өчен билгеләмәләр бирелергә тиеш.
  • Җаваплылык картасы юк. Җаваплы кеше һәм кулланучы өчен шикаять итү тәртибе билгеләнергә тиеш.
  • Артык мәгълүмат җыю. Җыю мөмкин кадәр киметелергә; максатлар һәм куркынычлар гади телдә ачылырга тиеш.

5) Еш бирелә торган сорауларга кыска җаваплар

Кодексны өлешчә кабул итеп буламы?
Кушылу ирекле, ләкин кабул ителгән нормаларны намус белән үтәргә кирәк. Югыйсә кулланучыларның һәм институтларның ышанычы кими.

Ахыр чиктә ЯИ китергән зыян өчен кем җаваплы?
Һәрвакыт кеше: хуҗа, эшләүче, оператор — үз роле буенча. ЯИ әхлакый/хокукый җаваплылык тотмый.

Дөньяви законнарны исәпкә алырга кирәкме?
Әйе. Кодекс шәригать нормалары белән беррәттән җирле таләпләрне (мәсәлән, GDPR) дә исәпкә алуны күздә тота.

Искәрмә. Бу анализ аңлату сыйфатында һәм фәтва (فَتْوَى) түгел; өстенлек — Кодекс текстында.