Кодекс искәртә: нигез — التَّوْحِيدُ (тәүхид, бер Аллаһка ышану). Технология табыну объектына әйләнә алмый. ЯИ — ачык حُدُودٌ (чикләре) булган корал гына.

  • Норма «технологияне илаһилаштыруны» һәм технологияләрне идеаллаштыруны тыя.
  • Җаваплылык һәм сайлау кешедә (المُكَلَّفُ) кала.
  • Аралашу һәм интерфейслар дизайны ЯИгә кешегә хас сыйфатлар бирүдән сакланырга тиеш.
  • Контроль мәгълүмат, алгоритмнар һәм тел дәрәҗәсендә кертелергә тиеш.

Кодекс тексты:

2.1.1. Тәүхид һәм технологияне илаһилаштырудан кисәтү
ЯИне эшләү һәм куллану тәүхид принцибын катгый үтәүгә нигезләнергә тиеш. ЯИне мөстәкыйль көч итеп кабул итү яки аңа илаһи сыйфатлар тагу, шулай ук технологияләрне дини кыйммәтләргә алмаш итеп идеаллаштыру рөхсәт ителми.

1) Пунктның шәригать нигезләре

Тәүхид — гакыйдәнең һәм барлык нормаларның нигезе. Ширекне (الشِّرْكُ) тыю мәхлукларга илаһи сыйфатлар тагуның барлык рәвешләрен колачлый. Мәхлукка «һәрнәрсәне белү» яки «һәр җирдә булу» кебек صفاتٌ إلهيةٌ (илаһи сыйфатларны) тагарга ярамый. Аллаһ сыйфатларының үзенчәлеге һәм аларны башкага тапшырып булмавы раслана. Иман тәгълиматында адашу техник хатадан начаррак. Иманны саклау бурычы مَقَاصِدُ ٱلشَّرِيعَةِ (шәригатьнең югары максатлары) эченә керә. Бу бурыч мәгълүматка, алгоритмнарга һәм системаларны тасвирлау теленә кагыла.

2) Контекст һәм файда

ЯИ турында ачык вәгъдәләрдә еш кына арттырулар кулланыла. Бу технологияләрне потлаштыру куркынычын тудыра. Динле кулланучыларга ачык чикләр кирәк. 2.1.1 бүлеге аралашуны дини куркынычларсыз төзергә ярдәм итә. Продуктлар файдалы булып кала һәм кеше карарын алыштырмый. Модельнең чикләүләре ачык булганда хезмәткә ышаныч арта.

3) Формулировка һәм куллану өлкәсе

2.1.1 пункты. «Тәүхид һәм технологияне илаһилаштырудан кисәтү». ЯИне эшләү һәм куллану тәүхид принцибын катгый үтәүгә нигезләнергә тиеш. ЯИне мөстәкыйль көч итеп кабул итү яки аңа илаһи сыйфатлар тагу, шулай ук технологияләрне дини кыйммәтләргә алмаш итеп идеаллаштыру рөхсәт ителми.

Кайда гамәлдә. Барлык гражданлык ЯИ чишелешләре: чат-ботлар, тәкъдим хезмәтләре, LLM (зур тел моделе), мәгариф һәм финтех платформалары, дини ярдәмчеләр. Җәмәгать алдында чыгышлар, реклама һәм документлар да таләпләргә буйсына.

4) Гамәли эш: процесслар, күрсәткечләр, контроль

Процесслар (иң түбән дәрәҗә)

  • Тәүхиднең дини сөзгече. Ширек/потлаштыру куркынычларын тикшерү исемлеге техник биремгә, эчтәлек күрсәтмәләренә һәм җавап сценарийларына кертелергә тиеш.
  • Тел һәм UX. «ЯИ сезнең өчен белә/хәл итә», «бөтенесен күрүче/һәр җирдә булган интеллект» гыйбарәләре чыгарылырга тиеш. «Система», «корал» кебек битараф тасвирламалар рөхсәт ителә.
  • Рольләр. Иман тәгълиматы мәсьәләләре өчен җаваплы кеше билгеләнергә; голәмалар белән киңәшләшү тәртибе ачыкланырга тиеш.
  • Төркемне укыту. Технологияләргә «кешегә хас сыйфатлар бирү» һәм аларны потлаштыру куркынычлары буенча күрсәтмәләр бирелергә тиеш.

Туры килү күрсәткечләре (мисаллар)

  • Anthropomorphic Language Rate (ALR): интерфейста һәм рекламада кешегә хас сыйфатлар тагучы гыйбарәләр өлеше — максатлы күрсәткеч 0%.
  • Tawhid Compliance Score (TCS): 2.1.1 пунктына туры килүне тикшерү исемлеге — максатлы күрсәткеч 100%.
  • Religious Escalation SLA: бәхәсле очрак буенча дини киңәш алу вакыты — ≤ 5 эш көне.
  • Disclaimer View Rate: модельнең чикләүләре бастырылган экраннар/битләр өлеше — ≥ 80%.
  • Iconography Audit Pass: ширекне/көферлекне бизәп күрсәтүче символиканың булмавы — 100%.

Контроль

  • Чыгарылыш аудиты. Тәүхидкә туры килү аудиты үткәрелергә тиеш: эчтәлек, сурәт символикасы, текстлар, мисаллар.
  • Мәгълүматны модерацияләү. Ширекне/көферлекне бизәп күрсәтүче мәгълүмат җыелмалары чыгарылырга тиеш.
  • Ашыгыч кире кайтару. Дини адашуга китерүче функцияләрне сүндерү тәртибе әзер булырга тиеш.

5) Дөрес куллану мисаллары (һәм бәхәсле очраклар)

Дөрес

  • «Хезмәт فَتْوَى (фәтва) бирми; соңгы карарны кеше/имам кабул итә» дип хәбәр итүче дини чат-бот.
  • ЯИ чыганаклар һәм вариантлар тәкъдим иткән, ә карарларны укучы кабул иткән белем бирү платформасы. Интерфейста модельнең чикләүләре бастырылган.

Тыелган

  • «ЯИ гуру остазны алыштыра» рекламасы — идеаллаштыру һәм тере галимне алыштыру куркынычы.
  • Шәригать экспертизасыннан башка катгый нормаларны автоматик әйтүче «робот имам» — адашу куркынычы югары.

6) Гадәти хаталар һәм алардан саклану юллары

  • ЯИгә кешегә хас сыйфатлар бирү. «Аңлый», «тели», «ышана» гыйбарәләре «эшкәртә», «бәяли», «модельләштерә» белән алыштырылырга тиеш.
  • Нәтиҗәлелек культы. «Технологияләрне» дини традициягә каршы кую рөхсәт ителми. Файда مَقَاصِدُ ٱلشَّرِيعَةِ (шәригать максатларына) буйсынырга тиеш.
  • Дини күзәтүнең булмавы. Дини белгечләр белән элемтә каналы урнаштырылырга; бәхәсле очраклар журналлары алып барылырга тиеш.

7) Еш бирелә торган сорауларга кыска җаваплар

ЯИне «һәрнәрсәне белүче» дип атарга ярыймы?
Юк. Мондый сыйфатлар Аллаһка гына хас. «Модель зур мәгълүмат күләмнәрендә өйрәтелгән» дип әйтергә ярый.

«ЯИ мөфти» рөхсәт ителәме?
Юк. ЯИ әхлакый җаваплылык тотмый һәм نِيَّة (ният) иясе түгел. Карар кабул итү кешедә калырга тиеш.

Пресс-релизларны ничек язарга?
Технология культын тудыручы арттырулар чыгарылырга тиеш. Кешенең җаваплылыгын һәм модельнең чикләүләрен ассызыклау тәкъдим ителә.

Искәрмә. Бу анализ аңлату сыйфатында һәм фәтва түгел; өстенлек — Кодекс текстында һәм рәсми галимнәрнең фәтваларында.